શતરંગ / સુપ્રીમ કોર્ટે IPC 498(A)નાં દુરુપયોગ સામે જાગૃતતા દાખવી છે

- લીગલ પંડિત

શું તમે જાણો છો કે આઈપીસી ૪૯૮(એ) ને નવા રંગરૂપમાં ભારતીય ન્યાય સંહિતાની કલમ ૮૫ અને ૮૬ તરીકે લાગુ થતા પહેલાજ તેનો દુરઉપયોગ અટકાવવા સામે સુપ્રિમકોર્ટે સરકારનું ધ્યાન દોર્યું?

ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે તાજેતરમાં સંસદને વિનંતી કરી છે કે તે ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC) ની કલમ 498A ને તેનો દુરુપયોગ અટકાવવા વિચારણા કરે. આ વિનંતી એવા અસંખ્ય કિસ્સાઓને પગલે કરવામાં આવી છે કે જ્યાં મહિલાઓને દહેજના ઉત્પીડનથી બચાવવાના હેતુથી આ જોગવાઈનો કથિત રીતે નિર્દોષ વ્યક્તિઓ અને તેમના પરિવારોને હેરાન કરવા માટે દુરુપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. સુધારા માટેની આ હાકલ એક સંતુલિત કાનૂની માળખાની જરૂરિયાતને પ્રકાશિત કરે છે. જે મહિલાઓના અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે અને કાયદાકીય જોગવાઈઓના દુરુપયોગને પણ અટકાવે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે કલમ 498એ સહિત કાયદાકીય જોગવાઇઓના દુરુપયોગના મુદ્દાને ઉકેલવા માટે સતર્કતા દાખવી છે. કેટલાક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદાઓમાં, કોર્ટે કાયદાના દુરુપયોગને રોકવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. મહિલાઓને દહેજની પજવણીથી બચાવવાના મહત્વને સ્વીકારતી વખતે કોર્ટે ખોટા કેસો અને ખોટી ધરપકડને રોકવા માટે સુરક્ષાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના તાજેતરના ચુકાદામાં સંસદને અનુરોધ કર્યો છે કે, કાયદાનાં દુરુપયોગ સામે કડક સુરક્ષા લાવવા માટે કલમ ૪૯૮  એ માં સુધારા પર વિચાર કરવામાં આવે. કોર્ટે સંતુલિત અભિગમની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો જે મહિલાઓના અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે જ્યારે નિર્દોષ વ્યક્તિઓને અન્યાયી રીતે નિશાન બનાવવામાં ન આવે તેની ખાતરી પણ કરે છે. સૂચિત સુધારાઓમાં ફરજિયાત મધ્યસ્થી, પૂર્વ-તપાસ પરામર્શ અને ખોટી ફરિયાદો દાખલ કરવા માટેના દંડની જોગવાઈઓ શામેલ હોઈ શકે છે.

તો આવો જાણીએ આ સંદર્ભનાં સુપ્રિમ કોર્ટ નાં ચુકાદાઓ 

SUPREME COURT OF INDIA (FROM JHARKHAND) (D.B.)

PREETI GUPTA & ANOTHER
Versus
STATE OF JHARKHAND & ANOTHER

Date of Decision: 13 August 2010

Hon'ble Judges: Dalveer Bhandari, K S Radhakrishnan

Case Type: Criminal Appeal

Case No: 1512 of 2010

ઉપરોક્ત ચુકાદામાં અપીલકર્તાઓ વિરુદ્ધ સમગ્ર ફરિયાદમાં કોઈ ચોક્કસ આરોપ નહતો અપીલકર્તાઓએ એવી દલીલ કરી હતી કે તેઓએ ફરિયાદી અને તેના પતિની આંતરિક બાબતોમાં ક્યારેય દખલગીરી કરી નથી કારણ કે અપીલકર્તાઓ ઘણા સમયથી જુદા જુદા શહેરોમાં રહેતા હતા. વર્ષોથી-તેઓએ ક્યારેય તે સ્થળની મુલાકાત લીધી નથી જ્યાં કથિત ઘટના બની હતી- ફરિયાદ પક્ષના કોઈ પણ સાક્ષીએ અપીલકર્તાઓ વિરુદ્ધ કંઈપણ જણાવ્યું ન હતું- ન્યાયના હિતમાં, અપીલકર્તાઓ સામેની ફરિયાદ રદ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો અને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે આવા કિસ્સાઓને કારણે કાયદાની સંબંધિત જોગવાઈઓમાં જરૂરી ફેરફારો કરવા અનિવાર્ય છે. અમે રજિસ્ટ્રીને આ ચુકાદાની નકલ કાયદાપંચને અને કેન્દ્રીય કાયદા સચિવ, ભારત સરકારને મોકલવા માટે નિર્દેશ આપીએ છીએ, જેથી તેઓ  સમાજના વિશાળ હિતમાં યોગ્ય પગલાં લેવા માટે માનનીય કાયદા અને ન્યાય પ્રધાન સમક્ષ મૂકી શકે છે.

ઉપરોક્ત ચુકાદાનાં અનુસંધાને સુપ્રિમ કોર્ટ દ્વારા નીચે મુજબ નો ચુકાદો આપવામાં આવ્યો હતો 

SUPREME COURT OF INDIA (FROM PUNJAB & HARYANA) (D.B.)

ACHINGUPTA
Versus
STATE OF HARYANA & ANR

Date of Decision: 03 May 2024

Hon'ble Judges: J B Pardiwala, Manoj Misra

Case Type: Criminal Appeal

Case No: 2379 of 2024

અચિન ગુપ્તા વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય અને એનઆરમાં ભારતીય દંડ સંહિતા, 1860 ની કલમ 498A હેઠળ પત્ની દ્વારા પતિ અને સાસરિયાઓ સામે ફોજદારી કેસ રદ કરતી વખતે  ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલત (SC) એ ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (BNS = Bharatiya Nyaya Sanhita), નવી IPC, કલમ 498A જેવી જ કલમ 85 અને કલમ 86 ધરાવતી જોગવાઈઓ સાથે જરૂરી ફેરફારો કરવા માટે વિધાનમંડળને વિનંતી કરી હતી.  જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને  જસ્ટિસ મનોજ મિશ્રાની બનેલી બેન્ચે  એ પણ નોંધ્યું હતું કે પ્રીતિ ગુપ્તા વિરુદ્ધ ઝારખંડ રાજ્યમાં લગભગ 14 વર્ષ પહેલાં સર્વોચ્ચ અદાલતે કરેલા અવલોકનોને વિધાનસભાએ હજુ સુધી સંબોધવાનું બાકી છે. SCએ કહ્યું કે IPCની સમગ્ર કલમ ​​498A પર ફરીથી વિચાર કરવો જરૂરી છે. તેથી, બેન્ચે કહ્યું, “અમે વિધાનમંડળને વિનંતી કરીએ છીએ કે તે વ્યવહારિક વાસ્તવિકતાઓને ધ્યાનમાં લઈને ઉપરોક્ત મુદ્દા પર ધ્યાન આપે અને ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023ની કલમ 85 અને 86માં અનુક્રમે જરૂરી ફેરફારો કરવા વિચારે, બંને નવી જોગવાઈઓ અમલમાં આવે તે પહેલાં. વિચારણા કરવામાં આવે."  

ઉપરોક્ત કેસમાં, બેન્ચ પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટના આદેશ સામેની અપીલની સુનાવણી કરી રહી હતી, જેમાં આઈપીસીની કલમ 323, કલમ 406, કલમ 498A અને કલમ 506 હેઠળ દાખલ પતિ વિરુદ્ધની કાર્યવાહીને રદ કરવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હતો. સર્વોચ્ચ અદાલતે અવલોકન કર્યું હતું કે "એફઆઈઆર અને ચાર્જશીટ પેપર્સનું સાદા વાંચન સૂચવે છે કે પ્રથમ માહિતી આપનાર દ્વારા લગાવવામાં આવેલા આરોપો તદ્દન અસ્પષ્ટ, સામાન્ય અને વ્યાપક છે, જેમાં ગુનાહિત આચરણની કોઈ ઘટનાનો ઉલ્લેખ નથી. એ નોંધવું પણ યોગ્ય છે કે એફઆઈઆરમાં કથિત ગુના/ગુનાની કોઈ ચોક્કસ તારીખ અથવા સમય જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી. પોલીસે પણ અપીલકર્તાના પરિવારના અન્ય સભ્યો સામેની કાર્યવાહી પડતી મૂકવાનું યોગ્ય માન્યું હતું. આ મામલાની સુનાવણી કરતી વખતે, બેન્ચે નોંધ્યું હતું કે, "જો કોર્ટને એ હકીકતથી ખાતરી છે કે ફરિયાદી તેના પતિ અને તેના નજીકના સંબંધીઓની સંડોવણી એક બદહેતુ સાથે છે, નોંધપાત્ર ન્યાય કરવાના હેતુથી અદાલતે ફરિયાદીની અરજીને વાંચવી જોઈએ અને આ બાબતનો વ્યવહારિક દૃષ્ટિકોણ લેવો જોઈએ...” તેમાં ઉમેર્યું હતું કે, “જો વૈવાહિક વિવાદોને કારણે પત્ની તેના પતિને હેરાન કરવાનું નક્કી કરે અને તેના પરિવારના સભ્યો વિરુદ્ધ પ્રથમ માહિતી અહેવાલમાં યોગ્ય આરોપો મૂકવામાં આવ્યા છે તે અંગે ખાતરી કરવી જોઈએ. 

આ મામલાની સુનાવણી કર્યા પછી, SCએ જણાવ્યું હતું કે "પતિને  પકડવાના હેતુ માટે પોલીસ તંત્રનો ઉપયોગ કરી શકાતો નથી જેથી કરીને તેને તેના માતાપિતા અથવા સંબંધીઓ અથવા મિત્રોની ઉશ્કેરણી પર પત્ની દ્વારા દબાવી શકાય. તમામ કિસ્સાઓમાં, જ્યાં પત્ની ઉત્પીડન અથવા દુર્વ્યવહારની ફરિયાદ કરે છે, IPCની કલમ 498A યાંત્રિક રીતે લાગુ કરી શકાતી નથી. IPCની કલમ 506(2) અને 323 વિના કોઈ FIR પૂર્ણ નથી. દરેક વૈવાહિક આચરણ, જે બીજાને હેરાન કરે છે, તે ક્રૂરતા સમાન ન હોઈ શકે. રોજબરોજના દાંપત્ય જીવનમાં થતી મામૂલી ચીડ, પતિ-પત્ની વચ્ચેના ઝઘડાઓ પણ ક્રૂરતા સમાન ન હોઈ શકે.” તેથી, SCએ પતિ સામેની ફોજદારી કાર્યવાહીને રદ કરી દીધી પરંતુ આ બાબતને બંધ કરતા પહેલા, સુપ્રિમ કોર્ટે કહ્યું, "અમે પ્રીતિ ગુપ્તા કેસમાં લગભગ 14 વર્ષ પહેલાં આ કોર્ટે કરેલા અવલોકનો પર વિધાનસભાનું ધ્યાન આમંત્રિત કરવા માંગીએ છીએ." તેમાં ઉમેર્યું હતું કે, “અમે ભારતીય ન્યાય સંહિતા ના અનુક્રમે કલમ 85 અને 86 પર ધ્યાન આપ્યું, જે પહેલી જુલાઈ 2024 થી અમલમાં આવવાની છે જેથી કરીને એ ખાતરી કરી શકાય કે પ્રીતિ ગુપ્તામાં કરવામાં આવેલા આ કોર્ટના સૂચનોને વિધાનસભાએ ગંભીરતાથી લીધી છે કે કેમ. કલમ  85 અને 86 અનુક્રમે  કલમ ૪૯૮ એ નું પુનઃઉચ્ચારણ જ કરવામાં આવ્યું છે:

ભારતીય ન્યાય સંહિતા ૨૦૨૩ ની કલમ ૮૫ અને ૮૬ શું છે ?

કલમ- ૮૫: કોઈ સ્ત્રીના પતિ અથવા પતિના સગાંએ તેણી સાથે ક્રૂરતા કરવા બાબત.

જે કોઈ વ્યક્તિ, કોઈ સ્ત્રીનો પતિ અથવા પતિનો સગો હોઈને એવી સ્ત્રી સાથે ક્રૂરતા કરે ત્યારે તેને ત્રણ વર્ષની મુદત સુધીની કેદની શિક્ષા કરવામાં આવશે અને તે દંડને પણ પાત્ર થશે.

ગુનાનું વર્ગીકરણ

આ કલમ હેઠળનો ગુનો, ૩ વર્ષ સુધીની કેદ અને દંડની સજાને પાત્ર થશે, તેમજ ગુનો જો અપરાધને લગતી માહિતી પોલીસ સ્ટેશનના ઈન્ચાર્જ અધિકારીને અપરાધથી પીડિત વ્યક્તિ દ્વારા અથવા તેની સાથે રક્ત, લગ્ન અથવા દત્તક ગ્રહણથી સંબંધ ધરાવનાર કોઈપણ વ્યક્તિ દ્વારા અથવા જો આવા કોઈ સંબંધી ન હોય તો, આ અર્થે રાજ્ય સરકાર જાહેર કરે તેવા વર્ગના કોઈપણ જાહેર સેવક દ્વારા આપવામાં આવી હોય તો પોલીસ અધિકારનો, બિન-જામીનપાત્ર, બિન- સમાધાન પાત્ર બનશે અને પહેલા વર્ગના મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની ઈન્સાફી કાર્યવાહી કરી શકાશે.

* ભારતીય ન્યાય સંહિતા, ૨૦૨૩ ની કલમ ૮૫, ભારતીય દંડ સંહિતા, ૧૮૬૦ ની કલમ ૪૯૮- ક ઉપર આધારિત છે.

કલમ ૮૬. ક્રૂરતા વ્યાખ્યાયિત કરવા બાબત.

કલમ-૮૫ના હેતુઓ માટે ક્રૂરતા એટલે

(ક) કોઈ સ્ત્રીને આપઘાત કરવા પ્રેરવાનો અથવા તેના શરીર, અવયવ અથવા આરોગ્યને (માનસિક અથવા શારીરિક) ગંભીર ઈજા કે ભય થવાનો સંભવ હોય એવા પ્રકારનું જાણીબૂજીને કરેલું વર્તન;અથવા

(ખ) કોઈ મિલકત અથવા કિંમતી જામીનગીરી માટેની કોઈ ગેરકાયદેસર માંગણીને પહોંચી વળવા માટે કોઈ સ્ત્રી અથવા તે સ્ત્રી સાથે સગપણ ધરાવતી કોઈ વ્યક્તિ પાસેથી બળજબરીથી કામ કઢાવવાના હેતુથી અથવા તેવી માંગણીને પહોંચી વળવાનું તે સ્ત્રી અથવા તે સ્ત્રી સાથે સગપણ ધરાવતી કોઈ વ્યક્તિએ ચૂકી જવાને કારણે કોઈ હેરાનગતિ કરવામાં આવે, ત્યારે તે સ્ત્રીને કરેલી હેરાનગતિ.

* ભારતીય ન્યાય સંહિતા, ૨૦૨૩ ની કલમ ૮૬, ભારતીય દંડ સંહિતા, ૧૮૬૦ ની કલમ ૪૯૮- ક ના સ્પષ્ટીકરણ ઉપર આધારિત છે.

સમાપન: ઉપરોક્ત કલમ ઉપર પ્રકાશ પાડતાં સુપ્રિમ કોર્ટની ખંડપીઠે  કહ્યું કે કલમ ૮૫ અને ૮૬ એ IPCની કલમ 498Aનું શાબ્દિક પુનરાવર્તન સિવાય બીજું કંઈ નથી. માત્ર એટલો જ તફાવત છે કે આઈપીસીની કલમ 498A ની સમજૂતી હવે એક અલગ જોગવાઈ દ્વારા છે, એટલે કે, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023ની કલમ ૮૫ અને ૮૬  તે અંગે સુપ્રિમકોર્ટ બેન્ચે સંસદને અનુરોધ કર્યો કે તે કલમોમાં જરૂરી ફેરફારો કરવા પર વિચાર કરે. આમા સુધારો કરવા માટેની સુપ્રીમ કોર્ટની વિનંતી ન્યાય અને ન્યાયના સિદ્ધાંતોને જાળવી રાખવાની પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. દુરુપયોગના મુદ્દાને સંબોધિત કરીને, સંસદ પાસે મહિલાઓને દહેજ ઉત્પીડનથી બચાવવા માટે કાયદાકીય માળખું મજબૂત કરવાની તક છે અને સાથે જ આરોપીઓના અધિકારોનું પણ રક્ષણ કરવા અંગે પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. સુધારેલ કાયદો દુરુપયોગ અથવા હેરાફેરી માટે સંવેદનશીલ બન્યા વિના તેના મહત્વપૂર્ણ  હેતુને પૂર્ણ કરી શકવાનો નથી.

- ભિષ્મક પંડિત (એડવોકેટ)