Bollywood’s Hinduphobia: સંયોગ કે ઇરાદાપૂર્વકનો ષડયંત્ર? આખરે શું બતાવવા માગે છે બોલિવૂડ

દુનિયાની સૌથી મોટી ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રીમાં સામેલ બોલિવૂડ ઘણા સમયથી ભારતની જુદી-જુદી કહાણીઓ અને સંસ્કૃતિઓને દર્શાવે છે. જોકે, છેલ્લા થોડા સમયથી મેનસ્ટ્રીમ સિનેમામાં હિંદૂફોબિયાની એક છબિ ઉભરી રહી છે, જેનાથી હિંદૂ સમુદાય વચ્ચે તેમના ધર્મ અને સંસ્કૃતિના ચિત્રણને લઈને ચિંતાઓ વધી ગઈ છે. ફિલ્મની અંદર હિંદૂ પાત્રો, પ્રતીકો અને પરંપરાઓને નેગેટિવ રીતે દર્શાવવા જાણે ફિલ્મોમાં એક ટ્રેન્ડ બની ગયો છે.

હિંદુ સંસ્કૃતિનું અપમાનજનક ચિત્રણ બોલિવૂડમાં નવું નથી, પરંતુ થોડા વર્ષોમાં તેનું પ્રમાણ વધી ગયું હોય તેવું લાગે છે. PK (2014) અને ઓહ માય ગોડ (2012) જેવી ફિલ્મોએ હિન્દૂ ધાર્મિક પ્રથાઓ પર સવાલ ઉભો કરીને તેનો મજાક ઉડાવીને વિવાદ સર્જી દીધો છે. જ્યારે અન્ય ધર્મો સાથે આવો વ્યવહાર કરવાથી તેઓ દૂર રહે છે. જેના કારણે બેવડા માપદંડો અને પક્ષપાતના આરોપ લાગ્યા છે.

હાલમાં જ આવેલી વેબ સીરિઝ 'IC 814: ધ કંધાર હાઇજેક', જે 1999માં ઈન્ડિયન એરલાઇન્સના પ્લેન હાઇજેકની ઘટનાને નાટકીય રીતે રજૂ કરે છે, તે આ વિવાદાસ્પદ વલણનું નવીનતમ ઉદાહરણ બની ગયું છે. આ ફિલ્મની હાઇજેકિંગમાં સામેલ આતંકવાદીઓના ચિત્રણ માટે ખૂબ ટીકા થઈ છે, જેમાંથી કેટલાકને અલગ-અલગ હિંદુ નામો આપવામાં આવ્યા છે. આ રચનાત્મક પસંદગીએ આવા ચિત્રણ પાછળના હેતુઓ વિશે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે.

‘IC 814’ વિવાદ

‘IC 814’ના રિયલ હાઇજેકર્સ ઇસ્લામી આતંકવાદીઓ હતા, છતાં સીરિઝે આ પાત્રોને હિન્દુ નામો આપવાનું પસંદ કર્યું હતું. આ નિર્ણયને ઐતિહાસિક તથ્યો સાથે છેડછાડ કરવા અને હિન્દુ સમુદાયને બદનામ કરવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવે છે. કેટલાક એવી દલીલ પણ આપે છે કે, આવું ચિત્રણ માત્ર ઇતિહાસને ખોટી રીતે રજૂ કરતું નથી પણ એક એવું ચિત્ર દર્શાવે છે જે હિન્દુઓને ખોટી રીતે બદનામ કરે છે.

‘IC 814’માં આતંકવાદીઓ માટે હિંદુ નામોનો ઉપયોગ એ કોઈ અલગ ઘટના નથી પરંતુ બોલિવૂડમાં એક મોટી પેટર્નનો ભાગ છે જ્યાં હિંદુ પ્રતીકો અને આકૃતિઓ ઘણીવાર નકારાત્મક અર્થ સાથે સંકળાયેલા હોય છે. ઘણા લોકોનું એવું માનવું છે કે આ પ્રવૃત્તિ નુકસાનકારક છે કારણ કે તે જાહેર માન્યતાને આકાર આપે છે અને નુકસાનકારક સ્ટીરિયોટાઇપ્સને મજબૂત બનાવે છે. જોકે, Netflixએ તાજેતરમાં સરકારી અધિકારીઓ સાથેની બેઠક દરમિયાન ભારત સરકારને દેશની લાગણી પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોવાની ખાતરી આપી છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું આ પૂરતું છે?

સિનેમામાં હિન્દુફોબિયાની અસર

બોલિવૂડ ફિલ્મોમાં હિંદુઓને ખલનાયક અથવા ઉગ્રવાદી તરીકે સતત દર્શાવવામાં આવતાં તેની સમાજ પર વ્યપાક અસર જોવા મળી રહી છે. તે હિંદુ સમુદાયમાં નારાજગી વધારે છે, જેના કારણે તેમને એવું લાગે છે કે, તેમના શ્રદ્ધાને ખોટી રીતે નિશાન બનાવવામાં આવે છે. 

પદ્માવત (2018) જેવી ફિલ્મોને પણ હિંદુ રાજપૂત યોદ્ધાઓના તેમના ચિત્રણ માટે ટીકાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, જેમાં કેટલાક લોકોએ એવી દલીલ કરી હતી કે આ ફિલ્મ હિંદુ નાયકોની બહાદુરી અને ગૌરવને ખોટી રીતે મહિમા દર્શાવે છે. તેવી જ રીતે, સેક્રેડ ગેમ્સ (2018)માં, ત્રિશુલ અને ભગવદ ગીતા જેવા હિંદુ પ્રતીકોનો ઉપયોગ એવા દ્રશ્યો માટે કરવામાં આવ્યો હતો જે ઘણાને અપમાનજનક લાગ્યું હતું. હિંદુ પરંપરાઓને જાણીજોઈને નિશાન બનાવવી, જ્યારે અન્ય ધર્મોની ટીકા કરવાથી બચવું, હિંદુફોબિયાની પેટર્ન સૂચવે છે જેને બોલિવૂડે સંબોધવાની જરૂર છે. તે માત્ર સર્જનાત્મક સ્વતંત્રતાની બાબત નથી પરંતુ જવાબદાર સ્ટોરી કહેવાની બાબત છે જે તમામ સમુદાયોની સંવેદનશીલતાને સન્માન આપે છે.