બેંકમાં ₹3 લાખ જમા કરાવ્યા ને ફસાઈ ગઈ મહિલા! લગ્નની ભેટનો હિસાબ માગ્યો

લગ્નમાં શગુન (Wedding Gift) તરીકે મળેલી રોકડ રકમ સામાન્ય રીતે આવકવેરામાંથી મુક્ત હોઈ શકે છે, પરંતુ આ રકમનો સ્ત્રોત સાબિત કરવો પણ એટલો જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આવો જ એક કિસ્સો સામે આવ્યો છે, જેમાં એક મહિલાએ લગ્નમાં મળેલા ₹3 લાખ બેંક ખાતામાં જમા કરાવ્યા હતા. જોકે, આવકવેરા વિભાગે આ રકમના સ્ત્રોત અંગે સવાલ ઉઠાવતાં વિવાદ સર્જાયો હતો. મામલો પુણેની ઇન્કમ ટેક્સ એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ (Income Tax Appellate Tribunal - ITAT) સુધી પહોંચ્યો હતો. ત્યાં મહિલાને ₹2.75 લાખની રકમ માટે રાહત મળી, પરંતુ બાકીના ₹25 હજારનો હિસાબ સાબિત ન થતાં તે રકમ અંગે રાહત મળી નહોતી.

આ કિસ્સો દર્શાવે છે કે લગ્નમાં મળેલી ભેટ પર કરમુક્તિ (Tax Exemption) મળતી હોવા છતાં, મોટી રોકડ રકમનો સ્ત્રોત સમજાવવા માટે યોગ્ય પુરાવા રાખવા જરૂરી છે.

મહિલાએ ₹50 હજારના છ હપ્તામાં જમા કરાવ્યા ₹3 લાખ

અહેવાલ મુજબ, મહિલાએ પોતાના બેંક ખાતામાં ₹50,000ના છ હપ્તામાં કુલ ₹3 લાખ જમા કરાવ્યા હતા. આવકવેરા વિભાગે આ રકમને અઘોષિત આવક (Unexplained Income) તરીકે ગણાવી હતી, કારણ કે વિભાગને તેના સ્ત્રોત અંગે પૂરતો ખુલાસો મળ્યો નહોતો.

મહિલાએ દલીલ કરી હતી કે આ પૈસા તેને લગ્ન પ્રસંગે શગુન તરીકે મળ્યા હતા. પોતાના દાવાને સમર્થન આપવા માટે તેણે શગુન આપનારા લોકોનાં નામની યાદી પણ રજૂ કરી હતી.

ITATએ રજૂ કરાયેલા પુરાવાઓના આધારે ₹2.75 લાખની રકમને લગ્નમાં મળેલી ભેટ તરીકે સ્વીકારી હતી. જોકે, બાકીના ₹25,000 ક્યાંથી મળ્યા હતા તે સાબિત ન થઈ શકતાં મહિલાને આ રકમ માટે રાહત મળી નહોતી.

લગ્નમાં મળેલી ભેટ પર ઇન્કમ ટેક્સ લાગે છે?

લગ્ન પ્રસંગે વરરાજા અને કન્યાને રોકડ, સોનું, ચાંદી, શેર અથવા મિલકત જેવી ભેટો મળી શકે છે. અહેવાલમાં જણાવ્યા મુજબ, લગ્નના પ્રસંગે મળેલી વાસ્તવિક ભેટો પર સામાન્ય રીતે આવકવેરાની છૂટ મળી શકે છે. આ છૂટ ભેટ આપનાર વ્યક્તિ સંબંધિત હોય કે મિત્ર હોય, તે સંજોગો અને લાગુ કાયદાકીય જોગવાઈઓને આધારે લાગુ પડી શકે છે.

પરંતુ લગ્નમાં ભેટ મળી હોવાનો દાવો કરવાથી જ દરેક રકમ આપમેળે કરમુક્ત બની જતી નથી. આવકવેરા વિભાગને રકમના સ્ત્રોત અંગે શંકા થાય તો તે પુરાવા અથવા ખુલાસો માગી શકે છે.

તેથી લગ્નમાં મળેલી મોટી રકમ અંગે ભેટ આપનાર વ્યક્તિઓની વિગતો, બેંકમાં જમા કરાવેલી રકમનો હિસાબ અને અન્ય સંબંધિત દસ્તાવેજો સાચવી રાખવા ઉપયોગી છે.

₹2 લાખ કે તેથી વધુ રોકડ લેવા અંગે શું નિયમ છે?

અહેવાલમાં આવકવેરા કાયદા, 2025ની કલમ 186નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેના મુજબ, નિર્ધારિત પરિસ્થિતિઓમાં ₹2 લાખ કે તેથી વધુની રોકડ રકમ સ્વીકારવા પર નિયંત્રણો લાગુ પડી શકે છે.

આથી, લગ્નમાં કોઈ એક વ્યક્તિ પાસેથી મોટી રકમ શગુન તરીકે લેતી વખતે રોકડ વ્યવહારના નિયમોનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. જ્યાં લાગુ પડે ત્યાં ખાતામાં ચૂકવવાપાત્ર ચેક (Account-Payee Cheque), બેંક ડ્રાફ્ટ અથવા માન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રાન્સફર જેવા માધ્યમોનો ઉપયોગ કરવો યોગ્ય છે.

ખાસ ધ્યાન રાખવું કે લગ્નમાં મળેલી ભેટ પર આવકવેરાની છૂટ અને રોકડ વ્યવહારના નિયમો અલગ બાબતો છે. એક પ્રકારની છૂટ મળવાથી અન્ય નિયમોમાંથી આપમેળે મુક્તિ મળતી નથી.

સોનું, મિલકત કે શેર ભેટમાં મળે તો શું?

લગ્નમાં સોનું, ઘરેણાં, જમીન, મકાન અથવા શેર જેવી ભેટો મળે તો પણ લાગુ પડતી જોગવાઈઓ હેઠળ કરમુક્તિ મળી શકે છે. જોકે, આવી ભેટો માટે સંબંધિત દસ્તાવેજો સાચવવા જરૂરી છે.

• સોનું અને ઘરેણાં: ખરીદીના બિલ અથવા મૂલ્યાંકન સંબંધિત દસ્તાવેજો સાચવો.

• મિલકત: ગિફ્ટ ડીડ (Gift Deed), નોંધણી અને સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી સંબંધિત દસ્તાવેજો સાચવો.

• શેર: ડીમેટ ખાતાનું સ્ટેટમેન્ટ (Demat Statement) અને ટ્રાન્સફરની વિગતો રાખો.

• રોકડ ભેટ: ભેટ આપનાર વ્યક્તિનું નામ, રકમ અને ઉપલબ્ધ પુરાવા સાચવી રાખો.

મૂળ ભેટ પર કરમુક્તિ મળતી હોય તો પણ તેમાંથી પછી થતી આવક પર કર લાગી શકે છે.

લગ્નની ભેટના પૈસાથી કમાણી થાય તો ટેક્સ લાગી શકે?

જો લગ્નમાં મળેલી રોકડ રકમ બેંકની ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (Fixed Deposit - FD)માં રોકવામાં આવે, તો તેના પર મળતું વ્યાજ લાગુ નિયમો મુજબ કરપાત્ર બની શકે છે. એ જ રીતે, ભેટમાં મળેલી મિલકતમાંથી ભાડાની આવક થાય અથવા શેરમાંથી ડિવિડન્ડ મળે તો તેના પર પણ લાગુ કરનિયમો પ્રમાણે ટેક્સ લાગી શકે છે.

એટલે લગ્નમાં મળેલી મૂળ ભેટ અને તે ભેટમાંથી પાછળથી થતી આવક વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.

લગ્નમાં મળેલી મોટી રકમના પુરાવા સાચવો

આ કેસમાંથી મહત્ત્વનો બોધ એ મળે છે કે લગ્નમાં શગુન તરીકે મળેલી મોટી રકમ અંગે યોગ્ય રેકોર્ડ રાખવો જોઈએ. લગ્નનું આમંત્રણપત્ર, લગ્નનું પ્રમાણપત્ર, ભેટ આપનારાઓની યાદી, બેંક સ્ટેટમેન્ટ અને ઉપલબ્ધ અન્ય પુરાવા ભવિષ્યમાં ઉપયોગી બની શકે છે.

જોકે, દરેક કેસમાં કરની જવાબદારી સંબંધિત હકીકતો અને લાગુ કાયદા પર આધારિત હોય છે. તેથી મોટી રોકડ ભેટ અથવા આવકવેરા વિભાગ તરફથી નોટિસ મળે તો ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ (CA) અથવા કર નિષ્ણાતની સલા