માર્જિન કોલના ડરથી રોકાણકારોમાં ગભરાટ: MTF બુકમાં ₹7,516 કરોડનો ઘટાડો, 2026નો સૌથી મોટો માસિક ફટકો

શેરબજારમાં મિડકેપ અને સ્મોલકેપ શેરોમાં આવેલા તીવ્ર ઘટાડાની અસર હવે રોકાણકારોના ઉધારી આધારિત રોકાણ પર પણ જોવા મળી રહી છે. નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (NSE) અને બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ (BSE)ની કુલ માર્જિન ટ્રેડિંગ ફેસિલિટી (MTF) બુક ઓક્ટોબર મહિનામાં 23 તારીખ સુધીમાં ₹7,516 કરોડ ઘટીને ₹1.51 લાખ કરોડ રહી ગઈ છે. છેલ્લા સાત મહિનામાં પ્રથમ વખત MTF બુકમાં માસિક ઘટાડો નોંધાયો છે. સપ્ટેમ્બરના અંતે MTF બુક રેકોર્ડ ₹1.59 લાખ કરોડના સ્તરે હતી. બ્લૂમબર્ગના અહેવાલ મુજબ, મિડકેપ અને સ્મોલકેપ શેરોમાં તાજેતરમાં થયેલી વેચવાલીને પગલે રોકાણકારો ઉધારના પૈસાથી બનાવેલી પોતાની પોઝિશન ઘટાડી રહ્યા છે. MTF બુકનું વર્તમાન સ્તર છેલ્લા બે મહિનામાં સૌથી નીચું છે.

મિડકેપ અને સ્મોલકેપ શેરોમાં સૌથી વધુ ઘટાડો

23 ઓક્ટોબર સુધીનાં છેલ્લા સાત ટ્રેડિંગ સત્રોમાં નિફ્ટી મિડકેપ ઇન્ડેક્સમાં 6.2% અને નિફ્ટી સ્મોલકેપ ઇન્ડેક્સમાં લગભગ 9%નો ઘટાડો નોંધાયો હતો. તેની સરખામણીમાં નિફ્ટી-50માં 1% કરતાં પણ ઓછો ઘટાડો થયો હતો. આ આંકડા દર્શાવે છે કે મોટા શેરોની સરખામણીએ મિડકેપ અને સ્મોલકેપ શેરોમાં વેચવાલીનું દબાણ વધુ રહ્યું છે. આ ઘટાડાને કારણે ઉધારના નાણાંથી રોકાણ કરનારા લોકો પોતાની પોઝિશન ઘટાડવા તરફ વળ્યા છે.

એક જ દિવસમાં ₹2,824 કરોડની MTF બુક ઘટી

ઓક્ટોબરમાં MTF બુકમાં થયેલા કુલ ઘટાડાનો મોટો હિસ્સો 23 ઓક્ટોબરના રોજ નોંધાયો હતો. એક જ દિવસમાં MTF બુક ₹2,824 કરોડ ઘટી હતી, જે મહિનાના કુલ ઘટાડાના લગભગ 38% જેટલી છે. 23 ઓક્ટોબર સુધીમાં NSEની MTF બુક ₹1.44 લાખ કરોડ અને BSEની MTF બુક ₹7,427 કરોડ રહી હતી.

MTF શું છે અને તેમાં જોખમ શું છે?

માર્જિન ટ્રેડિંગ ફેસિલિટી (MTF) એવી સુવિધા છે, જેમાં રોકાણકાર બ્રોકર પાસેથી નાણાં ઉધાર લઈને શેર ખરીદી શકે છે. રોકાણકારે શેરની કુલ કિંમતનો એક ભાગ માર્જિન તરીકે ચૂકવવાનો હોય છે, જ્યારે બાકીની રકમ બ્રોકર આપે છે. માર્જિન કોલનું જોખમ: જ્યારે શેરના ભાવ ઘટે છે, ત્યારે રોકાણકારની પોઝિશન સામેની જામીનગીરીનું મૂલ્ય પણ ઘટે છે. આવી સ્થિતિમાં બ્રોકર રોકાણકારને વધારાનાં નાણાં અથવા શેર જમા કરાવવા કહે છે. આ માગને ‘માર્જિન કોલ’ કહેવામાં આવે છે. જો રોકાણકાર સમયસર જરૂરી નાણાં જમા ન કરાવી શકે, તો બ્રોકર બાકી રકમ વસૂલવા માટે તેની પોઝિશનના શેર વેચી શકે છે. બજારમાં મોટો ઘટાડો આવે ત્યારે આ પ્રક્રિયા વેચવાલીનું દબાણ વધુ વધારી શકે છે.

MTF બુકમાં સ્મોલકેપ શેરોનો હિસ્સો 49%

કુલ બાકી MTF બુકમાં સ્મોલકેપ શેરોનો હિસ્સો સૌથી વધુ 49% છે. જ્યારે લાર્જકેપ શેરોનો હિસ્સો 31% અને મિડકેપ શેરોનો હિસ્સો 20% છે. તેથી સ્મોલકેપ શેરોમાં થતો મોટો ઘટાડો MTF પોઝિશન પર વધુ અસર કરે છે. આ પહેલાં માર્ચ 2026માં પણ બજારમાં વ્યાપક ઘટાડા દરમિયાન MTF બુકમાં નબળાઈ જોવા મળી હતી. તે સમયે MTF બુક 8.1% ઘટીને ₹1.1 લાખ કરોડ થઈ ગઈ હતી.

HDFC બેન્કમાં સૌથી વધુ MTF એક્સપોઝર

વ્યક્તિગત શેરોમાં HDFC બેન્કનું MTF એક્સપોઝર સૌથી વધુ ₹3,148 કરોડ છે. રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ અને BSEના શેરોમાં આશરે ₹2,700 કરોડનું MTF એક્સપોઝર છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે MTF મારફતે શેરબજારમાં નોંધપાત્ર નાણાં રોકાયેલા છે અને શેરના ભાવમાં થતી વધઘટ રોકાણકારોની ઉધારી આધારિત પોઝિશનને અસર કરી શકે છે.

બજારમાં ઘટાડો વ્યાપક બન્યો

23 ઓક્ટોબરે BSEનો એડવાન્સ-ડિક્લાઇન રેશિયો ઘટીને 0.32 થયો હતો. તે દિવસે 1,261 શેરમાં વધારો થયો હતો, જ્યારે 3,889 શેરમાં ઘટાડો નોંધાયો હતો. ઓક્ટોબરનો સરેરાશ એડવાન્સ-ડિક્લાઇન રેશિયો પણ ઘટીને 0.83 થયો હતો, જે છેલ્લા સાત મહિનામાં સૌથી નીચો સ્તર છે. એડવાન્સ-ડિક્લાઇન રેશિયો બજારમાં વધતા અને ઘટતા શેરોની સંખ્યા વચ્ચેનો સંબંધ દર્શાવે છે. આ રેશિયોમાં ઘટાડો સૂચવે છે કે બજારની નબળાઈ માત્ર અમુક શેરો પૂરતી મર્યાદિત ન રહીને વ્યાપક બની છે.

MTF બુક વધી રહી છે, પરંતુ વૃદ્ધિની ગતિ ધીમી

વર્ષ 2026માં અત્યાર સુધી MTF બુકમાં આશરે 30% વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે. તેની સરખામણીમાં 2025માં 36% અને 2024માં 70% વૃદ્ધિ થઈ હતી. એટલે કે MTF બુકનું કુલ કદ વધ્યું છે, પરંતુ તેની વૃદ્ધિની ગતિ અગાઉનાં વર્ષોની સરખામણીએ ધીમી પડી છે. HDFC સિક્યોરિટીઝના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અને CEO ધીરજ રેલ્લીના જણાવ્યા અનુસાર, બજારમાં આવી વેચવાલી દરમિયાન રોકાણકારો અને બ્રોકર્સ પોતાની પોઝિશન ઘટાડે છે. જો મોટી સંખ્યામાં રોકાણકારો એકસાથે પોઝિશન ઘટાડે, તો વેચવાલીનું દબાણ વધુ વધી શકે છે. મિડકેપ અને સ્મોલકેપ શેરોમાં અસ્થિરતા વધુ હોવાથી આ અસર ખાસ કરીને આ સેગમેન્ટમાં જોવા મળી શકે છે.