ભારત જરૂરિયાત કરતાં વધુ ચોખા પકવે છે, વધારાના ઉત્પાદનથી સરકારી સબસિડીનો બોજ વધ્યો

ભારત જરૂરિયાત કરતાં વધુ ચોખા પકવે છે, વધારાના ઉત્પાદનથી સરકારી સબસિડીનો બોજ વધ્યો
તસવીર: gstv
આ સમાચાર સાંભળો

ભારત આજે વિશ્વના સૌથી મોટા ચોખા ઉત્પાદક દેશોમાં સામેલ છે. આધુનિક ખેતી પદ્ધતિઓ, નવી પાકની જાતો અને ખેડૂતોને આપવામાં આવતી સરકારી સબસિડીના કારણે દેશમાં ચોખાનું ઉત્પાદન સતત વધી રહ્યું છે. જોકે, હવે આ જ સફળતા સરકાર માટે આર્થિક પડકાર બની રહી છે. દેશમાં ચોખાનું ઉત્પાદન સ્થાનિક જરૂરિયાત કરતાં ઘણું વધારે થઈ રહ્યું છે. પરિણામે વધારાના ચોખાની નિકાસ કરવી પડી રહી છે અને તેની ખરીદી, સંગ્રહ તથા સબસિડી પાછળ સરકારનો ખર્ચ પણ સતત વધી રહ્યો છે. રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ, વર્ષ 2025-26માં ભારતમાં ચોખાનું ઉત્પાદન રેકોર્ડ 154 મિલિયન ટન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે, જ્યારે દેશમાં તેની સ્થાનિક વપરાશની જરૂરિયાત આશરે 107 મિલિયન ટન છે. એટલે કે ભારત પોતાની જરૂરિયાત કરતાં લગભગ 47 મિલિયન ટન વધુ ચોખાનું ઉત્પાદન કરી રહ્યું છે. છેલ્લા એક દાયકામાં દેશમાં ચોખાના ઉત્પાદનમાં લગભગ 50 ટકાનો વધારો થયો છે.

ખાદ્ય સબસિડીના બે તૃતીયાંશથી વધુ હિસ્સો ચોખા પાછળ

ભારતમાં ચોખાનું ઉત્પાદન વધારવા માટે કેન્દ્ર સરકાર દાયકાઓથી ખેડૂતોને લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (Minimum Support Price - MSP) આપે છે. આ વ્યવસ્થા 1960ના દાયકામાં શરૂ કરવામાં આવી હતી, જ્યારે દેશને પોતાની વસ્તીનું પેટ ભરવા માટે પણ સંઘર્ષ કરવો પડતો હતો. આજે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે અને સરકાર જરૂરિયાત કરતાં વધુ ચોખાની ખરીદી કરી રહી છે. ચોખા પર આપવામાં આવતી સબસિડી કેન્દ્ર સરકારના કુલ ખાદ્ય સબસિડી ખર્ચના બે તૃતીયાંશ કરતાં પણ વધુ છે. વર્ષ 2025-26માં દેશનો કુલ ખાદ્ય સબસિડી ખર્ચ વધીને રૂ. 2.28 લાખ કરોડ થયો છે, જે એક દાયકા પહેલાંની સરખામણીએ બમણાથી પણ વધુ છે. કૃષિ અર્થશાસ્ત્રી અને સરકારના પૂર્વ સલાહકાર અશોક ગુલાટીના જણાવ્યા અનુસાર, કરદાતાઓના નાણાંથી ખરીદવામાં આવતા ચોખાનો લાભ હવે વિદેશી ગ્રાહકોને પણ મળી રહ્યો છે. ભારતીય ચોખાની નિકાસ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ઓછી કિંમતે થતી હોવાથી અન્ય દેશોના ઉત્પાદકોને પણ મુશ્કેલી પડી રહી છે.

જાહેરાત

એક દાયકામાં ચોખાની નિકાસ બમણી

ભારતની ચોખાની નિકાસમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. વર્ષ 2025માં ભારતે 22.3 મિલિયન ટન ચોખાની નિકાસ કરી હતી. એક દાયકામાં નિકાસ લગભગ બમણી થઈ છે. વૈશ્વિક ચોખાના વેપારમાં ભારતનો હિસ્સો આશરે 40 ટકા થઈ ગયો છે. પરંતુ વધુ ઉત્પાદનને કારણે સરકારી ગોડાઉનોમાં ચોખાનો જથ્થો સતત વધી રહ્યો છે. 1 ઓક્ટોબરે સરકારી ચોખાનો જથ્થો રેકોર્ડ 55.47 મિલિયન ટન પર પહોંચ્યો હતો, જે નિર્ધારિત લક્ષ્યાંક કરતાં ચાર ગણાથી પણ વધુ છે. સંગ્રહ માટે પૂરતી જગ્યા ન હોવાથી મિલરો અને સરકારી એજન્સીઓ સામે પણ મુશ્કેલી ઊભી થઈ છે. ઓડિશાના કટકના એક ખાનગી મિલર નવીન અગ્રવાલે જણાવ્યું હતું કે ગોડાઉનમાં જગ્યા ખૂટી ગઈ છે અને સરકારી એજન્સીઓએ અગાઉ ખરીદેલા ચોખાનો જથ્થો હજુ સુધી ઉપાડ્યો નથી.

નવી જાતોથી પૂર્વ ભારતમાં ઉત્પાદનમાં મોટો ઉછાળો

ચોખાના ઉત્પાદનમાં થયેલા વધારા પાછળ કૃષિ સંશોધનનું પણ મોટું યોગદાન છે. વર્ષ 2009માં ભારતીય સંશોધકોએ સ્વર્ણા-SUB1 નામની પૂરપ્રતિરોધક ચોખાની જાત વિકસાવી હતી. આ જાતને કારણે પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં પણ ચોખાની ખેતી વધુ વિશ્વસનીય બની છે. અગાઉ ચોખાનું મોટાભાગનું ઉત્પાદન પંજાબ અને હરિયાણા જેવા ઉત્તર અને ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતનાં રાજ્યોમાં થતું હતું. પરંતુ નવી જાતોના કારણે બિહાર અને ઓડિશા જેવા પૂર્વીય રાજ્યોમાં પણ ઉત્પાદન વધ્યું છે. બિહારમાં છેલ્લા 15 વર્ષમાં ચોખાનું ઉત્પાદન 182 ટકા વધીને વર્ષ 2025-26માં 8.75 મિલિયન ટન થયું હતું. જ્યારે ઓડિશામાં ઉત્પાદન 50 ટકા વધીને 10.2 મિલિયન ટન થયું હતું. સંશોધકો હવે એવી નવી જાતો વિકસાવી રહ્યા છે, જે પૂર અને દુષ્કાળ બંને પરિસ્થિતિનો સામનો કરી શકે. આગામી પાંચ વર્ષમાં આવી નવી જાતોને કારણે ચોખાના ઉત્પાદનમાં વધુ 10 મિલિયન ટનનો વધારો થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.

ચોખાના બોનસને લઈને કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે મતભેદ

ચોખાના વધારાના ઉત્પાદનનું એક કારણ રાજ્ય સરકારો દ્વારા ખેડૂતોને આપવામાં આવતા વધારાના બોનસ પણ છે. કેન્દ્ર સરકાર MSP નક્કી કરે છે, જ્યારે કેટલાક રાજ્યો તેના ઉપર વધારાની રકમ આપે છે. તેના કારણે ખેડૂતો ચોખાની ખેતી તરફ વધુ આકર્ષાય છે. કેન્દ્ર સરકારનું માનવું છે કે આ વધારાના બોનસને કારણે ચોખાનું ઉત્પાદન જરૂરિયાત કરતાં વધુ થઈ રહ્યું છે. સાથે જ તેલિબિયાં અને કઠોળ જેવા અન્ય પાકોની ખેતીને પણ અસર થઈ રહી છે. આ પાકોની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે ભારતે વિદેશમાંથી મોટા પ્રમાણમાં આયાત કરવી પડે છે. વર્ષ 2025માં ભારતે તેલિબિયાં અને કઠોળની આયાત પાછળ 22.7 અબજ ડોલર ખર્ચ્યા હતા, જે એક દાયકામાં 120 ટકાનો વધારો દર્શાવે છે. બીજી તરફ, ચોખાની નિકાસથી દેશને 12 અબજ ડોલરની આવક થઈ હતી.

ખેડૂતોના વિરોધની આશંકા વચ્ચે સરકાર માટે પડકાર

કેન્દ્ર સરકાર રાજ્ય સરકારોને વધારાનું બોનસ બંધ કરવા માટે સમજાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. જોકે, ખેડૂતોમાં નારાજગી વધવાની અને ચૂંટણીમાં રાજકીય નુકસાન થવાની આશંકાને કારણે રાજ્ય સરકારો આ નિર્ણય લેવા તૈયાર નથી. ખેતી ક્ષેત્રમાં દેશની 40 ટકાથી વધુ કાર્યશક્તિ જોડાયેલી હોવાથી સબસિડીમાં ઘટાડો કરવો સરકાર માટે રાજકીય રીતે પણ મુશ્કેલ છે. વર્ષ 2020-21માં કૃષિ કાયદાઓ સામે થયેલા ખેડૂતોના મોટા વિરોધ બાદ સરકારે નવેમ્બર 2021માં આ કાયદાઓ પાછા ખેંચવા પડ્યા હતા. હવે સરકાર સામે એક તરફ ખેડૂતોની આવક અને હિતો જાળવવાનો પડકાર છે, તો બીજી તરફ વધતા સબસિડી ખર્ચ, ગોડાઉનમાં સંગ્રહની અછત અને અન્ય પાકોના ઘટતા ઉત્પાદન વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની જરૂરિયાત છે. ભારત માટે ચોખાનું વધતું ઉત્પાદન એક કૃષિ સિદ્ધિ છે, પરંતુ યોગ્ય પાક આયોજન અને સબસિડી નીતિ વિના આ સિદ્ધિ સરકારી તિજોરી પર મોટો આર્થિક બોજ બની શકે છે.

આ સમાચાર શેર કરો

જાહેરાત