BUDGET-2024: બજેટ બનાવવાના 5 તબક્કા કેટલા મુશ્કેલભર્યા? કેટલી ગોપીનીયતા સાથે તૈયાર થાય છે બજેટ? જાણો બધી જ માહિતી

બજેટ એ એક મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ છે, જેમાં સરકારની આવક અને ખર્ચનો હિસાબ હોવા ઉપરાંત ઘણા મહત્વપૂર્ણ આંકડાઓ શામેલ હોય છે. તેથી બજેટ કડક સુરક્ષા હેઠળ બનાવવામાં આવે છે અને તેની તૈયારી બજેટની રજૂઆતના 6 મહિના પહેલા શરૂ થાય છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે બજેટ કેવી રીતે તૈયાર થાય છે, તેની તૈયારીમાં કેટલી સંસ્થાઓ અને અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ સંકળાયેલા રહે છે? બજેટ સંબંધિત માહિતી લીક ન થાય તે માટે શું વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે?

દેશનું સામાન્ય બજેટ દર વર્ષે 5 તબક્કામાં તૈયાર કરવામાં આવે છે. નાણા મંત્રાલયમાં આર્થિક બાબતોનો વિભાગ દર વર્ષે કેન્દ્રીય બજેટ તૈયાર કરે છે. પરંતુ તે ઘણા વિભાગો સાથે પરસ્પર ચર્ચા કર્યા પછી તૈયાર કરવામાં આવે છે. નીતિ આયોગ અને સરકારના અન્ય ઘણા મંત્રાલયો તેમાં સામેલ રહે છે. અહીં જાણો બજેટ તૈયાર કરવાની સમગ્ર પ્રક્રિયા શું છે...

બજેટ બનાવવાના 5 તબક્કા

1. પ્રારંભિક તબક્કો

સામાન્ય બજેટ તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા તેની રજૂઆતના લગભગ 6 મહિના પહેલા શરૂ થાય છે. સૌ પ્રથમ નાણા મંત્રાલય સંબંધિત મંત્રાલયો અને વિભાગોને બજેટ પરિપત્ર મોકલે છે અને તેમને જરૂરી માર્ગદર્શિકા આપે છે. જેમાં તેમને આગામી નાણાકીય વર્ષ માટે તેમના ખર્ચનો અંદાજ કાઢવા અને જરૂરી ભંડોળ વિશે માહિતી આપવાનું કહેવામાં આવે છે. આ સિવાય વિવિધ ઉદ્યોગ સંગઠનો, ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ, ખેડૂતોના સંગઠનો, ટ્રેડ યુનિયનો અને અર્થશાસ્ત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરીને બજેટની જોગવાઈઓ તૈયાર કરવામાં આવે છે.

2. ડેટાની ચકાસણી

વિવિધ મંત્રાલયોના અધિકારીઓ પાસેથી મળેલા ડેટા અને અંદાજ સંબંધિત વિભાગોના ઉચ્ચ અધિકારીઓ દ્વારા તપાસવામાં આવે છે. મંજૂર થયા પછી અથવા સંશોધિત કર્યા પછી, જો જરૂરી હોય તો, આ ડેટા સંબંધિત મંત્રાલયોને ચકાસણી માટે મોકલવામાં આવે છે. આ પછી આ ડેટા નાણા મંત્રાલય સુધી પહોંચે છે.

3. બજેટ ફોર્મ્યુલેશન

વિવિધ મંત્રાલયોના ડેટા અને હિસ્સેદારોના પ્રતિસાદના સંપૂર્ણ વિશ્લેષણ પછી,  નાણા મંત્રાલય વિવિધ વહીવટી મંત્રાલયોને આવકની ફાળવણી કરે છે, તેમજ નવી જાહેર કલ્યાણ યોજનાઓ વિકસાવે છે. નાણા મંત્રાલય કેન્દ્રીય કેબિનેટ અથવા વડાપ્રધાન પાસેથી સલાહ લે છે, જેનો નિર્ણય અંતિમ માનવામાં આવે છે.

4. બજેટની પ્રિન્ટિંગ

ત્રીજા તબક્કાની પૂર્ણાહુતિ પછી, કેન્દ્રીય બજેટની પ્રિન્ટિંગ શરૂ થાય છે. પ્રક્રિયા "હલવા સમારોહ" તરીકે ઓળખાતા પરંપરાગત વિધિથી શરૂ થાય છે. આ સમારોહ દરમિયાન નાણામંત્રી અને બજેટ પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલા અન્ય અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ હલવો ખાય છે. આ સમારોહ પછી, કેન્દ્રીય બજેટની છાપકામ શરૂ થાય છે. બજેટ દસ્તાવેજો અત્યંત ગોપનીય રહે છે, તેથી નાણા મંત્રાલયના ઉચ્ચ અધિકારીઓથી માંડીને તેના છાપકામ સાથે સંકળાયેલા કર્મચારીઓ સુધી દરેક તેમની ઓફિસમાંથી રહીને જ કામ કરે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન તેને તેના પરિવાર સાથે વાત કરવાની પણ મંજૂરી નથી મળતી.

5. બજેટ રજૂ કરવું 

પાંચમા તબક્કામાં નાણામંત્રી સંસદમાં બજેટ રજૂ કરે છે. જો કે આ પહેલા કેન્દ્ર સરકારે રાષ્ટ્રપતિની પરવાનગી લેવી પડે છે. આ પછી બજેટને કેન્દ્રીય કેબિનેટ સમક્ષ મૂકવામાં આવે છે, ત્યારબાદ સંસદમાં બજેટ રજૂ કરવામાં આવે છે.