અંતરિક્ષમાં બદલાશે વ્હિસ્કીનો સ્વાદ? 2028માં શરૂ થશે ખાસ મિશન
છેલ્લું અપડેટ : 11 Oct 2026
વિજ્ઞાનની દુનિયામાં એક અનોખા પ્રયોગની તૈયારી થઈ રહી છે. સ્કોટલેન્ડ અને જાપાનના વૈજ્ઞાનિકો અંતરિક્ષમાં સ્કોચ વ્હિસ્કી (Scotch Whisky)ના નમૂના મોકલવાની યોજના બનાવી રહ્યા છે. આ મિશનને ‘સ્પેસ પફિન’ (Space Puffin Mission) નામ આપવામાં આવ્યું છે અને તેને 2028માં લોન્ચ કરવાની યોજના છે. આ પ્રયોગનો હેતુ અંતરિક્ષના વાતાવરણમાં વ્હિસ્કીની એજિંગ (Ageing) પ્રક્રિયા પર કેવી અસર થાય છે તે સમજવાનો છે. જોકે, અંતરિક્ષમાં તૈયાર થયેલી વ્હિસ્કી પીવા માટે પૃથ્વી પર પાછી આવશે કે નહીં, એ સવાલનો જવાબ નિરાશાજનક છે.
શું છે સ્પેસ પફિન મિશન?
સ્પેસ પફિન મિશન હેઠળ 2028માં એક નાનો ક્યુબસેટ (CubeSat) ઉપગ્રહ અંતરરાષ્ટ્રીય અંતરિક્ષ મથક (International Space Station - ISS) પર મોકલવાની યોજના છે. ત્યારબાદ તેને જાપાની મોડ્યુલની મદદથી પૃથ્વીની કક્ષામાં છોડવામાં આવશે. આ ઉપગ્રહમાં વ્હિસ્કી અને તેની બનાવટમાં ઉપયોગમાં લેવાતા મૂળભૂત ઘટકોના નાના નમૂનાઓ રાખવામાં આવશે.
આ મિશન લગભગ પાંચ વર્ષ સુધી ચાલવાનું આયોજન છે. ઉપગ્રહ પૃથ્વી પર પાછો લાવવામાં આવશે નહીં. તેથી આ પ્રયોગનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વ્હિસ્કીને વેચવાનો કે પીવા માટે તૈયાર કરવાનો નહીં, પરંતુ અંતરિક્ષના વાતાવરણમાં તેની રાસાયણિક રચનામાં થતા ફેરફારોનો અભ્યાસ કરવાનો છે.
અંતરિક્ષમાં વ્હિસ્કીની એજિંગ કેવી રીતે થશે?
સામાન્ય રીતે સ્કોચ વ્હિસ્કી જવ (Barley), પાણી અને યીસ્ટ (Yeast)ની મદદથી બનાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેને લાકડાના પીપાંમાં વર્ષો સુધી રાખવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને એજિંગ કહેવામાં આવે છે. આ દરમિયાન લાકડામાં રહેલા વિવિધ રાસાયણિક ઘટકો વ્હિસ્કી સાથે પ્રતિક્રિયા કરે છે, જેનાથી તેના રંગ, સુગંધ અને સ્વાદમાં ફેરફાર થાય છે.
વૈજ્ઞાનિકો જાણવા માગે છે કે અંતરિક્ષનું વાતાવરણ આ પ્રક્રિયાને કેવી રીતે અસર કરે છે. પૃથ્વીની કક્ષામાં ફરતો ઉપગ્રહ આશરે દર 90 મિનિટે પૃથ્વીનો એક ચક્કર લગાવી શકે છે. આ દરમિયાન તેને તાપમાનમાં મોટા ફેરફારોનો સામનો કરવો પડે છે. ગરમી અને ઠંડી વચ્ચે વારંવાર થતા ફેરફારો વ્હિસ્કીના રાસાયણિક પરિવર્તનને અસર કરી શકે છે.
જોકે, અંતરિક્ષમાં એજિંગની પ્રક્રિયા ઝડપી બનશે કે તેનાથી સ્વાદમાં સુધારો થશે, તે હજી વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત થવાનું બાકી છે.
ઉપગ્રહ વ્હિસ્કીના કયા ફેરફારો નોંધશે?
સ્પેસ પફિન ઉપગ્રહ પર લગાવવામાં આવેલા ઉપકરણો વ્હિસ્કીના નમૂનાઓના રંગ અને રાસાયણિક બંધારણમાં થતા ફેરફારોને માપશે. ત્યારબાદ આ માહિતી પૃથ્વી પર મોકલવામાં આવશે.
વૈજ્ઞાનિકો અંતરિક્ષમાં રાખવામાં આવેલા નમૂનાઓની સરખામણી પૃથ્વી પર સમાન પરિસ્થિતિમાં રાખવામાં આવેલા નમૂનાઓ સાથે કરી શકે છે. તેનાથી જાણી શકાશે કે અંતરિક્ષનું વાતાવરણ વ્હિસ્કીમાં રહેલા રસાયણો અને સ્વાદ સાથે સંબંધિત ઘટકો પર કેવી અસર કરે છે.
આ પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલા ગ્લાસગો યુનિવર્સિટીના ડૉ. ગિલ્સ બેલેટના જણાવ્યા અનુસાર, ટીમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અંતરિક્ષના વાતાવરણની વ્હિસ્કીની એજિંગ પ્રક્રિયા પર થતી અસરને સમજવાનો છે.
શું આ પહેલાં પણ અંતરિક્ષમાં વ્હિસ્કી મોકલાઈ છે?
અંતરિક્ષમાં વ્હિસ્કી સાથે સંબંધિત પ્રયોગ અગાઉ પણ થઈ ચૂક્યા છે. અગાઉ સ્કોચ વ્હિસ્કીના એજિંગ વગરના આલ્કોહોલિક મિશ્રણ અને સળગાવેલા ઓક લાકડાના નમૂનાઓને અંતરરાષ્ટ્રીય અંતરિક્ષ મથક (ISS) પર મોકલવામાં આવ્યા હતા.
આ નમૂનાઓને ઓછામાં ઓછા બે વર્ષ સુધી અંતરિક્ષમાં રાખવામાં આવ્યા હતા, જેથી ઓછા ગુરુત્વાકર્ષણવાળા વાતાવરણમાં સ્વાદ સાથે સંકળાયેલા રાસાયણિક ઘટકોમાં કેવા ફેરફાર થાય છે તે જાણી શકાય.
અગાઉના પ્રયોગ અને સ્પેસ પફિન મિશન વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત એ છે કે આ વખતે વ્હિસ્કીના નમૂનાઓને ઉપગ્રહ દ્વારા પૃથ્વીની કક્ષામાં રાખવાની યોજના છે, જ્યાં તાપમાનમાં મોટા ફેરફારોનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
અંતરિક્ષમાં મોકલેલી વ્હિસ્કી કોઈ પી શકશે?
આ મિશનનો સૌથી રસપ્રદ સવાલ એ જ છે કે અંતરિક્ષમાં રાખવામાં આવેલી વ્હિસ્કી આખરે કોણ પીશે? હાલની યોજના પ્રમાણે તેનો જવાબ છે—કોઈ નહીં. કારણ કે આ મિશન માટે ઉપયોગમાં લેવાતો ઉપગ્રહ પૃથ્વી પર પાછો લાવવાનો નથી.
આથી ઉપગ્રહમાં રહેલા વ્હિસ્કીના નમૂનાઓ પણ પૃથ્વી પર પાછા આવવાની શક્યતા નથી. અંતરિક્ષમાં એજિંગ થયેલી વ્હિસ્કીને પાછી લાવવી હોય તો તેના માટે અલગ પ્રકારની પુનઃપ્રાપ્તિ વ્યવસ્થા (Recovery System) અને મોટો ખર્ચ જરૂરી બની શકે છે.
ભવિષ્યમાં અંતરિક્ષમાં વ્હિસ્કી તૈયાર કરીને તેને પૃથ્વી પર પાછી લાવી શકાય તેવી વ્યવસ્થા વિકસાવવાનો વિચાર છે. જોકે, હાલ આ માત્ર ભવિષ્યની સંભાવના છે.
વ્હિસ્કીથી આગળ પણ સંશોધનને મળશે ફાયદો
સ્પેસ પફિન મિશનનો હેતુ માત્ર વ્હિસ્કીની એજિંગ સમજવાનો નથી. આ સંશોધનથી અંતરિક્ષમાં ઉત્પાદન (Orbital Manufacturing)ની શક્યતાઓ વિશે પણ નવી માહિતી મળી શકે છે.
વૈજ્ઞાનિકો એવી પ્રક્રિયાઓ સમજવા માગે છે, જેમાં અંતરિક્ષના વિશિષ્ટ વાતાવરણનો ઉપયોગ કરીને પૃથ્વી પર બનાવવામાં મુશ્કેલ એવા અણુઓ (Molecules) તૈયાર કરી શકાય. આ ટેક્નોલોજી ભવિષ્યમાં કેટલીક દવાઓ અને અન્ય ઉપયોગી રાસાયણિક પદાર્થોના ઉત્પાદન માટે મદદરૂપ બની શકે છે.
આ રીતે વ્હિસ્કીનો નાનો નમૂનો વૈજ્ઞાનિકો માટે મોટા સંશોધનનું માધ્યમ બની શકે છે. હવે 2028માં મિશન લોન્ચ થયા બાદ મળનારા ડેટા પરથી જ સ્પષ્ટ થશે કે અંતરિક્ષનું વાતાવરણ વ્હિસ્કીની એજિંગ પ્રક્રિયાને ખરેખર કેવી રીતે બદલે છે.
