અંતરિક્ષમાંથી ભારત પર રાખશે ચાંપતી નજર, ISRO મોકલશે અત્યાધુનિક EOS-05 ઉપગ્રહ
છેલ્લું અપડેટ : 03 Sept 2026
ભારત ફરી એકવાર અંતરિક્ષમાંથી પૃથ્વી પર નજર રાખવાની પોતાની ક્ષમતાને વધુ મજબૂત કરવા જઈ રહ્યું છે. ભારતીય અંતરિક્ષ સંશોધન સંસ્થા (ISRO)નું GSLV-F17 મિશન 4 સપ્ટેમ્બરના રોજ વહેલી સવારે 2:55 વાગ્યે આંધ્ર પ્રદેશના શ્રીહરિકોટા (Sriharikota)થી લોન્ચ થવાનું છે. આ મિશન હેઠળ EOS-05 અર્થ ઓબ્ઝર્વેશન સેટેલાઇટ (Earth Observation Satellite)ને અંતરિક્ષમાં મોકલવામાં આવશે.
EOS-05ને ભારતની અત્યાધુનિક ‘આંખ’ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. આ ઉપગ્રહ પૃથ્વીની સપાટી પર સતત નજર રાખવા ઉપરાંત કુદરતી આફતો, ખેતી, પર્યાવરણ અને વ્યૂહાત્મક મહત્વ ધરાવતા વિસ્તારોની દેખરેખમાં મદદરૂપ બની શકે છે.
36 હજાર કિલોમીટર ઊંચાઈથી રાખશે નજર
EOS-05ને જિયોસિંક્રોનસ ઓર્બિટ (Geosynchronous Orbit)માં સ્થાપિત કરવામાં આવશે. આશરે 36 હજાર કિલોમીટરની ઊંચાઈએ પહોંચ્યા બાદ ઉપગ્રહ વિશાળ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં સતત નજર રાખવાની ક્ષમતા ધરાવશે.
આ ઉપગ્રહની સૌથી મહત્વની વિશેષતા તેની ઝડપી ઇમેજિંગ (Imaging) ક્ષમતા છે. પસંદ કરાયેલા વિસ્તારોની તસવીરો આશરે દર પાંચ મિનિટે મેળવી શકાય તેવી ક્ષમતા હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. જ્યારે સમગ્ર ભારતના વિશાળ વિસ્તારનું કવરેજ (Coverage) આશરે 30 મિનિટમાં શક્ય બની શકે છે.
પૂર અને ચક્રવાત જેવી આફતોમાં મળશે મદદ
EOS-05ની તસવીરો અને માહિતીનો ઉપયોગ કુદરતી આફતોની સ્થિતિ સમજવા માટે થઈ શકે છે. પૂર (Flood), ચક્રવાત (Cyclone), જંગલની આગ અને અન્ય આપત્તિઓ દરમિયાન અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોની ઝડપથી માહિતી મેળવવામાં મદદ મળશે.
આ ઉપરાંત ખેતી ક્ષેત્રમાં પણ ઉપગ્રહની તસવીરો ઉપયોગી બની શકે છે. પાકની સ્થિતિ, જમીનની સ્થિતિ અને વનસ્પતિના સ્વાસ્થ્ય (Vegetation Health) પર નજર રાખવામાં આ ટેક્નોલોજી મદદરૂપ થઈ શકે છે.
વ્યૂહાત્મક દેખરેખ માટે પણ મહત્વનું
EOS-05નું મહત્વ માત્ર નાગરિક ઉપયોગ પૂરતું મર્યાદિત નથી. સરકારી સ્તરે તેને વ્યૂહાત્મક ઉપયોગ (Strategic Use) માટે પણ મહત્વપૂર્ણ અર્થ ઓબ્ઝર્વેશન સેટેલાઇટ માનવામાં આવે છે.
સતત મળતી તસવીરોના આધારે સરહદી વિસ્તારો, મહત્વપૂર્ણ માળખાકીય સુવિધાઓ (Infrastructure) અને દરિયાઈ વિસ્તારોમાં થતી ગતિવિધિઓને વધુ સારી રીતે સમજવામાં મદદ મળી શકે છે. ઉપગ્રહમાંથી મળતી માહિતી અન્ય ઉપગ્રહો, જમીન આધારિત દેખરેખ અને ગુપ્ત માહિતી સાથે જોડીને વ્યૂહાત્મક આયોજન (Strategic Planning)માં ઉપયોગી બની શકે છે.
રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ
EOS-05 મુખ્યત્વે પૃથ્વી નિરીક્ષણ માટેનો ઉપગ્રહ છે, પરંતુ તેની સતત દેખરેખ કરવાની ક્ષમતાને કારણે તે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા (National Security) માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
GSLV-F17 દ્વારા ભારત માત્ર એક ઉપગ્રહ અંતરિક્ષમાં મોકલશે નહીં, પરંતુ પૃથ્વી પર નજર રાખવા, માહિતી મેળવવા અને પરિસ્થિતિ અનુસાર ઝડપથી નિર્ણય લેવામાં પોતાની ક્ષમતાને વધુ મજબૂત કરશે. આ કારણે EOS-05ને ભારતની નવી ‘Eye in the Sky’ તરીકે મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે.