ઇઝરાયેલમાં વડાપ્રધાનની પસંદગી કેવી રીતે થાય છે? જનતા ઉમેદવાર નહીં, પક્ષને આપે છે મત

ઇઝરાયેલમાં 27 ઓક્ટોબરે સંસદીય ચૂંટણી યોજાવાની છે, જેમાં દેશની નવી સંસદ એટલે કે નેસેટના સભ્યો ચૂંટાશે. વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુ સામે સત્તા ગુમાવવાનો પડકાર છે. 7 ઓક્ટોબર, 2023ના રોજ હમાસના હુમલા અને ત્યારબાદ ગાઝા, લેબનોન તથા ઈરાન સાથેના યુદ્ધો પછી યોજાનારી આ પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ચૂંટણી છે. સુરક્ષામાં થયેલી નિષ્ફળતાઓ અને સરકાર સામે વધતા અસંતોષને કારણે આ ચૂંટણી નેતન્યાહુના રાજકીય ભવિષ્ય માટે મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. પરંતુ ઇઝરાયેલની ચૂંટણીપ્રણાલીની ખાસ વાત એ છે કે અહીં મતદારો સીધા વડાપ્રધાનની પસંદગી કરતા નથી. લોકો રાજકીય પક્ષોને મત આપે છે અને ત્યારબાદ સંસદમાં બહુમતીનું સમર્થન મેળવી શકનાર નેતા વડાપ્રધાન બને છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં પક્ષો વચ્ચેની વાટાઘાટો અને ગઠબંધન નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે.

ઇઝરાયેલમાં ઉમેદવાર નહીં, રાજકીય પક્ષને મત

ઇઝરાયેલમાં મતદારો પોતાના વિસ્તારના અલગ-અલગ ઉમેદવારોને બદલે રાજકીય પક્ષ અથવા ચૂંટણી યાદીને મત આપે છે. આખો દેશ એક જ ચૂંટણી ક્ષેત્ર ગણાય છે. એટલે કે ભારતની જેમ અલગ-અલગ મતવિસ્તારોમાંથી સાંસદો ચૂંટવાની પદ્ધતિ અહીં લાગુ પડતી નથી. ઇઝરાયેલની 120 સભ્યોની નેસેટમાં બેઠકોનું વિતરણ પક્ષને દેશભરમાં મળેલા કુલ મતના પ્રમાણના આધારે થાય છે. આ પદ્ધતિને પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વ પ્રણાલી કહેવામાં આવે છે. તેના કારણે અનેક રાજકીય પક્ષોને સંસદમાં પ્રવેશવાની તક મળે છે અને કોઈ એક પક્ષને સ્પષ્ટ બહુમતી ન મળે તો સરકાર બનાવવા માટે ગઠબંધન કરવું પડે છે.

સંસદમાં પ્રવેશવા માટે 3.25 ટકા મત જરૂરી

ઇઝરાયેલમાં કોઈ રાજકીય પક્ષ કે ચૂંટણી યાદીને સંસદમાં બેઠકો મેળવવા માટે દેશભરમાં પડેલા માન્ય મતોમાંથી ઓછામાં ઓછા 3.25 ટકા મત મેળવવા જરૂરી છે. આ મર્યાદાને ચૂંટણી થ્રેશોલ્ડ કહેવામાં આવે છે. જે પક્ષ આ મર્યાદા પાર કરે છે, તેને મળેલા મતોના પ્રમાણમાં બેઠકો ફાળવવામાં આવે છે. જ્યારે 3.25 ટકાથી ઓછા મત મેળવનારા પક્ષોને સંસદમાં બેઠક મળતી નથી. સરકાર બનાવવા માટે 120 સભ્યોની નેસેટમાં ઓછામાં ઓછા 61 સભ્યોનું સમર્થન જરૂરી છે. સૌથી વધુ બેઠકો જીતનાર પક્ષ આપમેળે સરકાર બનાવી શકે એવું નથી. જો સૌથી મોટા પક્ષને અન્ય પક્ષોનું સમર્થન ન મળે, તો ઓછી બેઠકો ધરાવતો પક્ષ પણ ગઠબંધન રચીને સરકાર બનાવી શકે છે.

મતદાન કેવી રીતે થાય છે?

ચૂંટણી પહેલાં દરેક પક્ષ પોતાના ઉમેદવારોની યાદી નક્કી કરેલા ક્રમમાં જાહેર કરે છે. મતદાનના દિવસે મતદારો પોતાના પસંદગીના પક્ષના નામ અને ઓળખચિહ્નવાળી કાગળની મતપત્રિકા પસંદ કરે છે. ત્યારબાદ મતપત્રિકાને પરબીડિયામાં મૂકીને મતપેટીમાં નાખવામાં આવે છે. મતદારો અલગથી વડાપ્રધાન કે કોઈ ચોક્કસ સાંસદને પસંદ કરતા નથી. દરેક પક્ષને મળેલા કુલ મતોના પ્રમાણ અને ચૂંટણી થ્રેશોલ્ડના આધારે તેને બેઠકો મળે છે. પક્ષની યાદીમાં ઉમેદવારોનો જે ક્રમ હોય છે, તે મુજબ પક્ષને મળેલી બેઠકોના આધારે ઉમેદવારો સંસદમાં પહોંચે છે.

વડાપ્રધાનની પસંદગી કોણ કરે છે?

ચૂંટણીનાં પરિણામો જાહેર થયા બાદ ઇઝરાયેલના રાષ્ટ્રપતિ સંસદમાં ચૂંટાયેલા પક્ષોના પ્રતિનિધિઓ સાથે ચર્ચા કરે છે. આ પક્ષો સરકાર રચવા માટે સક્ષમ હોય તેવા સાંસદના નામની ભલામણ કરી શકે છે. ત્યારબાદ રાષ્ટ્રપતિ એવા સાંસદને સરકાર બનાવવાની જવાબદારી સોંપે છે, જે નેસેટમાં બહુમતીનું સમર્થન મેળવી શકે તેવી શક્યતા ધરાવતો હોય. સામાન્ય રીતે સૌથી વધુ બેઠકો મેળવનાર પક્ષના નેતાને આ તક મળી શકે છે, પરંતુ તે આપમેળે મળતી નથી. સરકાર રચવાની શક્યતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને રાષ્ટ્રપતિ નિર્ણય લે છે. સરકાર બનાવવાની જવાબદારી મળેલા નેતાને શરૂઆતમાં 28 દિવસનો સમય આપવામાં આવે છે. જરૂર પડે તો રાષ્ટ્રપતિ આ સમયગાળો વધુમાં વધુ 14 દિવસ લંબાવી શકે છે. આ સમય દરમિયાન નેતા અન્ય પક્ષો સાથે વાટાઘાટો કરીને ગઠબંધન બનાવે છે. તેમાં સરકારની નીતિઓ, મંત્રાલયોની ફાળવણી અને વિવિધ પક્ષોની જવાબદારીઓ અંગે સમજૂતી કરવામાં આવે છે.

વિશ્વાસનો મત મેળવ્યા બાદ જ સરકાર રચાય

ગઠબંધન તૈયાર થયા બાદ પ્રસ્તાવિત સરકારે પોતાની નીતિઓ અને મંત્રીમંડળની રચના નેસેટ સમક્ષ રજૂ કરવી પડે છે. ત્યારબાદ સંસદમાં વિશ્વાસનો મત મેળવવાનો હોય છે. સંસદનું સમર્થન મળ્યા પછી સરકાર સત્તા સંભાળે છે અને સરકાર રચનાર નેતા વડાપ્રધાન બને છે. જો કોઈ નેતા નિર્ધારિત સમયગાળામાં સરકાર રચવામાં નિષ્ફળ જાય અથવા સંસદ પ્રસ્તાવિત સરકારને સમર્થન ન આપે, તો અન્ય સાંસદને સરકાર રચવાની તક મળી શકે છે. આ પ્રયાસો પણ નિષ્ફળ જાય તો કાયદાકીય પ્રક્રિયા અંતે સંસદનું વિસર્જન અને નવી ચૂંટણી યોજાવા સુધી પહોંચી શકે છે.

ગઠબંધન જ સત્તાની ચાવી

ઇઝરાયેલની ચૂંટણીપ્રણાલીમાં મતદારો રાજકીય પક્ષો પસંદ કરે છે, જ્યારે વડાપ્રધાનની પસંદગી સંસદમાં બહુમતીનું સમર્થન મેળવી શકનાર નેતાના આધારે થાય છે. તેથી સૌથી વધુ મત કે બેઠકો મેળવવી પૂરતી નથી; અન્ય પક્ષોને સાથે લઈને સરકાર રચવી પણ એટલી જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ જ કારણ છે કે ચૂંટણીમાં સૌથી મોટો પક્ષ બનવા છતાં કોઈ નેતા વડાપ્રધાન ન બની શકે, જ્યારે ઓછી બેઠકો ધરાવતા પક્ષનો નેતા સફળ ગઠબંધન રચીને દેશની સત્તા સંભાળી શકે છે.