નેપાળને યુએનના ક્લાઇમેટ ફંડમાંથી મળશે રૂ. 3,000 કરોડની સહાય, પરંતુ નુકસાન સામે રકમ નગણ્ય

નેપાળને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ‘લોસ એન્ડ ડેમેજ ફંડ’માંથી આશરે 3 અબજ નેપાળી રૂપિયા (NPR) એટલે કે લગભગ 300 કરોડ નેપાળી રૂપિયાની સહાય મંજૂર કરવામાં આવી છે. 26 ઓગસ્ટે ભોટેકોશી અને ત્રિશુલી નદીઓમાં આવેલા વિનાશક પૂરને કારણે થયેલા નુકસાન બાદ આ સહાયનો નિર્ણય લેવાયો છે. નેપાળે આ ફંડમાંથી 2 કરોડ અમેરિકી ડોલરની ગ્રાન્ટ માગી હતી, જેને મંજૂરી મળી છે. જોકે, પૂરના કારણે થયેલા વિનાશ અને પુનર્નિર્માણ માટે જરૂરી રકમની સરખામણીએ આ સહાય ઘણી ઓછી છે. પ્રાથમિક અંદાજ મુજબ નેપાળને નુકસાનની ભરપાઈ, માળખાકીય સુવિધાઓના પુનર્નિર્માણ અને વિસ્થાપિત પરિવારોના કાયમી પુનર્વસન માટે આશરે 4.7 અબજ અમેરિકી ડોલર એટલે કે અંદાજે 63,000થી 70,000 કરોડ નેપાળી રૂપિયાની જરૂર છે. આ નુકસાનનો અંદાજ નેશનલ પ્લાનિંગ કમિશન અને નેશનલ ડિઝાસ્ટર રિસ્ક રિડક્શન ઓથોરિટીએ વિવિધ એજન્સીઓના સહયોગથી તૈયાર કર્યો છે.

કુલ નુકસાન સામે સહાય 0.5 ટકાથી પણ ઓછી

નેપાળને મળનારી સહાય કુલ અંદાજિત નુકસાનના 0.5 ટકા કરતાં પણ ઓછી છે. નેપાળના ભૌતિક માળખા અને પરિવહન મંત્રાલયના સચિવ પદમ કુમાર મૈનાલીએ હિમાલયમાં જળવાયુ પરિવર્તનની અસરો, ક્લાઇમેટ જસ્ટિસ અને ભોટેકોશી-ત્રિશુલીની આપત્તિ અંગેની વિશેષ સંસદીય સમિતિની બેઠકમાં જણાવ્યું હતું કે નુકસાનની સરખામણીએ આ રકમ ખૂબ જ ઓછી છે અને તેનાથી પુનર્નિર્માણમાં મોટો ફાળો મળવાની શક્યતા નથી. પૂરથી સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાંના એક નુવાકોટની બિદુર નગરપાલિકાનાં ઉપમેયર પ્રભા બોગાટીએ પણ આ સહાય પર જ આધાર રાખવાને બદલે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વધુ સહાય માટે અવાજ ઉઠાવવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી છે.

1,500થી વધુનાં મોત, હજારો લોકો લાપતા હોવાનો દાવો

અહેવાલ મુજબ ભોટેકોશી અને ત્રિશુલી નદીઓમાં આવેલા પૂરમાં 1,500થી વધુ લોકોનાં મોત થયાં છે, જ્યારે 5,000થી વધુ નાગરિકો હજુ લાપતા છે. 15,000થી વધુ પરિવારોનાં 60,000થી વધુ લોકોને ઘર છોડીને સ્થળાંતર કરવાની ફરજ પડી છે. પૂરને કારણે રસ્તાઓ, પુલો, જળવિદ્યુત પરિયોજનાઓ, ખેતીલાયક જમીન અને શાળાઓને નુકસાન થયું છે. આથી પહાડી અને પર્વતીય વિસ્તારોની અર્થવ્યવસ્થા, સ્થાનિક રોજગાર અને જનજીવન પર ગંભીર અસર પડી છે. નિષ્ણાતોના મતે આ નુકસાન માત્ર આર્થિક નથી, પરંતુ સામાજિક અને માનવીય પણ છે, જેની ભરપાઈ માત્ર નાણાકીય સહાયથી શક્ય નથી.

‘આર્થિક રીતે નહીં, પરંતુ નૈતિક જીત’

જળવાયુ નિષ્ણાત અને કાર્યકર ડૉ. કુશલ ગુરુંગના જણાવ્યા અનુસાર, નેપાળને લોસ એન્ડ ડેમેજ ફંડમાંથી સહાય મંજૂર થવી એ તેની જળવાયુ કૂટનીતિની નૈતિક જીત છે, પરંતુ આર્થિક રીતે તે પ્રતીકાત્મક સહાય સમાન છે. તેમના મતે, આ મંજૂરીથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એ મુદ્દાને માન્યતા મળે છે કે જળવાયુ પરિવર્તનને કારણે નેપાળમાં આવી આપત્તિઓનું જોખમ વધે છે. જોકે, 70,000 કરોડ રૂપિયાથી વધુની જરૂરિયાત સામે માત્ર 300 કરોડ રૂપિયાની આસપાસની સહાયથી અસરગ્રસ્ત લોકોનું પુનર્વસન અને નાશ પામેલા માળખાનું પુનર્નિર્માણ કરવું મુશ્કેલ રહેશે. તેમણે જણાવ્યું કે મોટા પ્રદૂષણકાર દેશો તરફથી વળતર અંગે અનિચ્છા હોવા છતાં આ નિર્ણયથી નેપાળને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર પોતાની માગ વધુ મજબૂતીથી રજૂ કરવાની તક મળી છે.

સહાયની રકમ મળતાં એક વર્ષ લાગી શકે

ફંડ દ્વારા ગ્રાન્ટ મંજૂર કરવામાં આવી હોવા છતાં આ રકમ નેપાળને તાત્કાલિક મળવાની નથી. ડૉ. ગુરુંગના અંદાજ પ્રમાણે, જરૂરી પ્રક્રિયાઓ પૂર્ણ કરવામાં લગભગ એક વર્ષ લાગી શકે છે. ફંડના નિયમો મુજબ નેપાળે ‘બાર્બાડોસ ઇમ્પ્લિમેન્ટેશન ફ્રેમવર્ક’ હેઠળ વિગતવાર કાર્યયોજના અને પ્રોજેક્ટ પ્રસ્તાવ તૈયાર કરવો પડશે. તેમાં પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં કયા કામ કરવામાં આવશે, કઈ એજન્સી કામ કરશે અને કેટલા સમયમાં નાણાંનો ઉપયોગ થશે તેની સ્પષ્ટ માહિતી આપવી પડશે. નેપાળના કૃષિ, વન અને પર્યાવરણ મંત્રાલય તથા નાણાં મંત્રાલયે સંયુક્ત રીતે સહાય માટે અરજી કરી હતી. હવે બંને મંત્રાલયોએ અસરગ્રસ્ત પરિવારોના પુનર્વસન, તાત્કાલિક રાહત અને જળવાયુ પરિવર્તન સામે ટકી શકે તેવા માળખાના પુનર્નિર્માણ માટે વિગતવાર પ્રસ્તાવ તૈયાર કરવાનો રહેશે. પ્રસ્તાવ ફંડના સચિવાલયને સુપરત થયા બાદ નિષ્ણાતોની ટીમ તેની તકનીકી સમીક્ષા કરશે અને ત્યારબાદ નાણાં વિતરણની પ્રક્રિયા આગળ વધશે.

સરકારી બજેટ અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારો મારફતે મળશે નાણાં

મંજૂર થયેલી રકમ બે રીતે વપરાશ માટે ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે. પ્રથમ, નેપાળ સરકારના બજેટમાં ફાળવણી દ્વારા અને બીજી, ફંડ દ્વારા નિયુક્ત બહુપક્ષીય ભાગીદારો અથવા એજન્સીઓ મારફતે. જોકે, કઈ પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવશે તે હજુ નક્કી થયું નથી. આવા આંતરરાષ્ટ્રીય ફંડમાં નાણાકીય પારદર્શિતા અને જવાબદારી સંબંધિત કડક શરતો હોય છે. ડૉ. ગુરુંગના મતે, વહીવટી વિલંબ અને દાતાસંસ્થાઓની જટિલ પ્રક્રિયાઓને કારણે મહિનાઓ સુધી ફાઇલો અટકી શકે છે. જો ઝડપી પ્રક્રિયા અપનાવવામાં નહીં આવે, તો અસરગ્રસ્ત લોકોને પુનર્નિર્માણનાં કામની અસર જોવા માટે આગામી ચોમાસા સુધી રાહ જોવી પડી શકે છે.

વધુ નાણાં મેળવવા નેપાળ પાસે કયા વિકલ્પો?

નેપાળ માત્ર 300 કરોડ રૂપિયાની સહાય પર આધાર રાખી શકે તેમ નથી. નિષ્ણાતોના મતે, પુનર્નિર્માણ માટે વધારાનાં નાણાં મેળવવા વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય જળવાયુ ફંડ અને નાણાકીય વ્યવસ્થાઓનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

• ગ્રીન ક્લાઇમેટ ફંડ (GCF): મોટા પાયે માળખાકીય સુવિધાઓ અને જળસંપત્તિ વ્યવસ્થાપન માટે જળવાયુ સામે ટકી શકે તેવા પુનર્નિર્માણ પ્રોજેક્ટ રજૂ કરી વધારાની ગ્રાન્ટ મેળવવાનો પ્રયાસ કરી શકાય છે.

• એડેપ્ટેશન ફંડ: પૂર, ભૂસ્ખલન અને હિમનદી સરોવરો ફાટવાથી આવતા પૂરના જોખમને ઘટાડવા માટે સહાય મેળવી શકાય છે.

• ગ્લોબલ એન્વાયરમેન્ટ ફેસિલિટી (GEF): નદીપ્રણાલીના પુનર્જીવન, જળગ્રહણ વિસ્તારોના સંરક્ષણ અને જૈવવિવિધતાના રક્ષણ માટે નાણાં મેળવવાની શક્યતા છે.

• દ્વિપક્ષીય અને બહુપક્ષીય સહાય: યુરોપિયન યુનિયન, બ્રિટન, નોર્વે, જર્મની અને જાપાન જેવા દેશો સમક્ષ પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારો માટે સીધી સહાયની માગ કરી શકાય છે. આ માટે દાતાસંસ્થાઓની પરિષદ યોજવાનો વિકલ્પ પણ છે.

• ડેટ-ફોર-ક્લાઇમેટ સ્વેપ: વિદેશી દેવાની ચુકવણીમાં રાહત અથવા દેવાની રકમનો એક હિસ્સો જળવાયુ અનુકૂલન અને પુનર્નિર્માણમાં વાપરવા અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય ધિરાણદાતાઓ સાથે વાટાઘાટો કરી શકાય છે.

• પેરિસ કરાર હેઠળ કાર્બન ટ્રેડિંગ: સ્વચ્છ ઊર્જા અને વનસંરક્ષણ દ્વારા મેળવેલી કાર્બન ક્રેડિટ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં વેચીને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને પુનર્નિર્માણ માટે ભંડોળ ઊભું કરી શકાય છે.

જોકે, આ વિકલ્પોમાંથી કેટલી રકમ ગ્રાન્ટ સ્વરૂપે મળી શકે તે નિશ્ચિત નથી. બહુપક્ષીય સંસ્થાઓ પાસેથી રાહતદરે લોન મેળવવાનો વિકલ્પ પણ છે, પરંતુ તેનાથી નેપાળ પર દેવાનો બોજ વધી શકે છે.

માર્ચ 2027માં કાઠમંડુમાં ફંડની બેઠક

લોસ એન્ડ ડેમેજ ફંડની 11મી બોર્ડ બેઠક માર્ચ 2027માં નેપાળની રાજધાની કાઠમંડુમાં યોજવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. નેપાળ માટે આ બેઠક આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય સમક્ષ જળવાયુ પરિવર્તનથી થતા નુકસાન, પહાડી વિસ્તારોની નબળાઈ અને પૂરથી સર્જાયેલી માનવીય કટોકટી રજૂ કરવાની તક બની શકે છે. ડૉ. ગુરુંગના મતે, નેપાળે આ બેઠકનો ઉપયોગ જળવાયુ ન્યાય માટે પોતાની માગ મજબૂત બનાવવા કરવો જોઈએ. તેમનું કહેવું છે કે નેપાળના નાગરિકો વૈશ્વિક પ્રદૂષણની અસરોનો ભોગ બની રહ્યા છે, તેથી આ મુદ્દાને માત્ર દાન કે સહાય તરીકે નહીં, પરંતુ ન્યાય અને જવાબદારીના પ્રશ્ન તરીકે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર રજૂ કરવો જોઈએ.