ગ્રેચ્યુઈટી અંગે સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો નિર્ણય, કરાર આધારિત કર્મચારીઓને લાગ્યો ઝટકો
છેલ્લું અપડેટ : 22 Sept 2026
ભારતમાં કર્મચારીઓને મળતા મહત્ત્વપૂર્ણ નાણાકીય લાભ ગ્રેચ્યુઇટીને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે એક ઐતિહાસિક અને મોટો ચુકાદો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોન્ટ્રાક્ટ (કરાર) પર કામ કરતા કર્મચારીઓની ગ્રેચ્યુઇટી ચૂકવવા માટે મુખ્ય નિયોક્તા જવાબદાર રહેશે નહીં. જો મુખ્ય કંપની અને કોન્ટ્રાક્ટર દ્વારા રાખવામાં આવેલા શ્રમિકો વચ્ચે સીધો નિયોક્તા-કર્મચારી સંબંધ ન હોય, તો મુખ્ય કંપની પર ગ્રેચ્યુઇટી ચૂકવવાની કાનૂની જવાબદારી લાદી શકાય નહીં.
બોમ્બે હાઈકોર્ટનો આદેશ રદ, ઓએનજીસી કેસમાં આપ્યો નિર્ણય
જસ્ટિસ અહસાનુદ્દીન અમાનુલ્લાહ અને જસ્ટિસ મનમોહનની બેન્ચે આ મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો બોમ્બે હાઈકોર્ટના તે આદેશને રદ કરતાં આપ્યો હતો, જેમાં સરકારી ઓઇલ કંપની ઓએનજીસી (ONGC)ને કોન્ટ્રાક્ટરના મજૂરોને ગ્રેચ્યુઇટી ચૂકવવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે કોન્ટ્રાક્ટ મારફતે રાખવામાં આવેલા શ્રમિકો માટે મુખ્ય કંપની માત્ર ત્યારે જ જવાબદાર ઠરી શકે જ્યારે તેમની વચ્ચે કોઈ સીધો સત્તાવાર કરાર કે સંબંધ સાબિત થાય. અદાલતે કાયદાકીય મર્યાદા રેખાંકિત કરતાં નોંધ્યું.
"પેમેન્ટ ઓફ ગ્રેચ્યુઇટી એક્ટ હેઠળ કંટ્રોલિંગ ઓથોરિટી પાસે માત્ર ગ્રેચ્યુઇટીની રકમની ગણતરી કરવાનો અધિકાર છે. વાસ્તવિક માલિક કે સાચો નિયોક્તા કોણ છે તે નક્કી કરવાની સત્તા ઓથોરિટી પાસે નથી."
આ સાથે સર્વોચ્ચ અદાલતે માનવીય અભિગમ દાખવતા એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે જે કર્મચારીઓને અગાઉના આદેશ હેઠળ ગ્રેચ્યુઇટીની રકમ મળી ચૂકી છે, તેમની પાસેથી કોઈપણ પ્રકારની નાણાં પાછા લેવાની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે નહીં.
ભારતમાં શું છે ગ્રેચ્યુઇટીના સામાન્ય નિયમો?
ભારતમાં ગ્રેચ્યુઇટીની ચૂકવણી 'પેમેન્ટ ઓફ ગ્રેચ્યુઇટી એક્ટ 1972' હેઠળ નિયંત્રિત થાય છે. આ કંપની અથવા માલિક તરફથી પોતાના કર્મચારીઓને તેમની લાંબી સેવાઓના બદલામાં મળતો એક આર્થિક લાભ છે. આ કાયદો એ તમામ કંપનીઓ, ફેક્ટરીઓ, દુકાનો કે સંસ્થાનો પર લાગુ પડે છે, જ્યાં છેલ્લા 12 મહિનામાં કોઈપણ એક દિવસે 10 કે તેથી વધુ કર્મચારીઓએ કામ કર્યું હોય. સામાન્ય નિયમ મુજબ કર્મચારીએ એક જ કંપનીમાં ઓછામાં ઓછી 5 વર્ષની સતત નોકરી પૂર્ણ કરવી ફરજિયાત છે. નિયમમાં એવી પણ જોગવાઈ છે કે જો કોઈ કર્મચારીએ 5મા વર્ષ દરમિયાન 240 દિવસ કામ કરી લીધું હોય, તો તે ગ્રેચ્યુઇટી માટે હકદાર ગણાય છે.
નવા લેબર કોડ હેઠળ જોગવાઈ અને ક્યારે અટકાવી શકાય ગ્રેચ્યુઇટી?
નવા લેબર કોડ અનુસાર, ફિક્સ્ડ-ટર્મ કોન્ટ્રાક્ટ પર કામ કરતા કર્મચારીઓ માટે નિયમો હળવા કરવામાં આવ્યા છે અને તેઓ હવે માત્ર 1 વર્ષની સેવા બાદ પણ પ્રમાણસર ધોરણે ગ્રેચ્યુઇટી મેળવવાના હકદાર બને છે. બીજી તરફ, જો કોઈ કર્મચારીને કંપનીની સંપત્તિને ઈરાદાપૂર્વક નુકસાન પહોંચાડવા, ચોરી, છેતરપિંડી કે કાર્યસ્થળ પર હિંસા/તોફાન તેમજ ગંભીર ગેરવર્તણૂકના કારણે નોકરીમાંથી બરતરફ કરવામાં આવ્યો હોય, તો નિયોક્તાને તેની ગ્રેચ્યુઇટી સંપૂર્ણપણે અથવા આંશિક રીતે રોકી લેવાનો કાનૂની અધિકાર રહે છે.
