લોકો લોટ-ચોખા માટે વલખાં મારશે, કરાચી-લાહોર અંધકારમાં ડૂબશે, સિંધુ સમજૂતી રદ થવાથી Pakistanની કમર તૂટશે!
Pahalgam terrorist attack: પહેલગામમાં 22 એપ્રિલે થયેલા આતંકવાદી હુમલામાં 26 લોક
Pahalgam terrorist attack: પહેલગામમાં 22 એપ્રિલે થયેલા આતંકવાદી હુમલામાં 26 લોકોના મોત બાદ ભારતે પાકિસ્તાન સામે અત્યાર સુધીનું સૌથી કડક પગલું ભર્યું છે. ભારત સરકારે 64 વર્ષ જૂની સિંધુ જળ સમજૂતીને સ્થગિત કરી દીધી છે. આ નિર્ણયથી પાકિસ્તાનની ખેતી, જળ અને ઊર્જા સુરક્ષા પર સંકટ ઊભું થયું છે. આનાથી માત્ર પાકિસ્તાનની ખેતી જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર અર્થવ્યવસ્થા પર ભારે અસર પડશે.
ભારતે આ કડક વલણ પહેલગામ હુમલા બાદ અપનાવ્યું છે, જેમાં ભારતની ટોચની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સંસ્થા, કેબિનેટ કમિટી ઓન સિક્યોરિટી (CCS)એ “સરહદ પારના સંબંધો”નો ખુલાસો થવા પર નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. નોંધનીય છે કે, સિંધુ જળ સમજૂતી યુદ્ધ, આર્થિક સંકટો અને શત્રુતાપૂર્ણ રાજનીતિ છતાં ટકી રહી હતી, પરંતુ આ પ્રથમ વખત છે જ્યારે ભારતે તેને રોકી દીધી છે.
સિંધુ જળ સમજૂતી શું છે?
વર્ષ 1960માં વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થીમાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સિંધુ જળ સમજૂતી(indus water agreement) થઈ હતી. આ વિશ્વની સૌથી ટકાઉ આંતરરાષ્ટ્રીય જળ-વહેંચણી સમજૂતીઓમાંની(International Watershed Agreement) એક હતી. આ સમજૂતી સિંધુ બેસિનની છ નદીઓના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરે છે, જેમાં પૂર્વીય નદીઓ રાવી, બિયાસ અને સતલજ(Ravi, Beas and Sutlej) ભારતને ફાળવાયેલી છે, જ્યારે પાકિસ્તાનને સિંધુ, ઝેલમ અને ચિનાબ નદીઓ મળી છે. આ સમજૂતી હેઠળ ભારતને જળ પ્રણાલીનો 20% હિસ્સો (લગભગ 33 મિલિયન એકર-ફીટ અથવા 41 અબજ ઘન મીટર પ્રતિ વર્ષ) મળ્યો, જ્યારે પાકિસ્તાનને 80% હિસ્સો (લગભગ 135 મિલિયન એકર-ફીટ અથવા 99 અબજ ઘન મીટર) મળ્યો. સમજૂતી હેઠળ ભારતને પશ્ચિમી નદીઓના મર્યાદિત ઉપયોગની, જેમ કે જળવિદ્યુત માટે, પરવાનગી હતી, પરંતુ તે પાણીના પ્રવાહને રોકી કે ડાયવર્ટ કરી શકતું નહોતું. સિંધુ જળ પ્રણાલી પર ટકેલી 80% ખેતી
સિંધુ જળ પ્રણાલી પાકિસ્તાન માટે માત્ર જરૂરિયાત નથી, પરંતુ તેના અસ્તિત્વ સાથે જોડાયેલી છે. પાકિસ્તાનની 80% ખેતીલાયક જમીન (લગભગ 1.6 કરોડ હેક્ટર) આ જળ પ્રણાલી પર નિર્ભર છે. આ પાણીનો 93% હિસ્સો સિંચાઈ માટે વપરાય છે. આ પ્રણાલી પર 23.7 કરોડ લોકોની જીવનશૈલી ટકેલી છે. સિંધુ બેસિનની 61% વસ્તી પાકિસ્તાનમાં છે. આ પ્રણાલી પાકિસ્તાનના GDPમાં લગભગ 25% યોગદાન આપે છે અને ઘઉં, ચોખા, શેરડી અને કપાસ જેવા પાકના વિકાસમાં મદદ કરે છે. પાકિસ્તાનને કેવો ઝટકો લાગશે?
પાકિસ્તાન પહેલેથી જ જળ સંકટનો(water crisis) સામનો કરી રહ્યું છે. તે વિશ્વના સૌથી વધુ જળ-તણાવગ્રસ્ત દેશોમાંનું એક છે અને પ્રતિ વ્યક્તિ જળની ઉપલબ્ધતા ઝડપથી ઘટી રહી છે. જો ભારત સિંધુ, ઝેલમ અને ચિનાબ(Indus, Jhelum and Chenab) નદીઓનો પ્રવાહ રોકે અથવા તેમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે, તો તેની ગંભીર અસર પડશે. સૌથી મોટું નુકસાન ખાદ્ય ઉત્પાદનને થશે. પાણીની અછતથી ખેતી પૂર્ણપણે ઠપ થઈ શકે છે, જેના કારણે પાકિસ્તાનના લાખો લોકોને લોટ અને ચોખા માટે વલખાં મારશે. વીજળી પણ ગુલ થશે
સિંધુ જળ સમજૂતી હેઠળ નદીઓના પાણીથી વીજળીનું ઉત્પાદન પણ થાય છે, પરંતુ આ સમજૂતી પર રોકથી વીજ ઉત્પાદન પણ ઠપ થઈ શકે છે. આનાથી પાકિસ્તાનના ઉદ્યોગો પર તાળાં લાગી શકે છે અને ઘરોમાં અંધકાર છવાઈ શકે છે. તારબેલા અને મંગલા જેવા જળવિદ્યુત સંયંત્રો પણ આ પર નિર્ભર છે, તેથી તેમના પર પણ અસર થવાની શક્યતા છે. કરાચી, લાહોર, મુલતાન(Karachi, Lahore, Multan) જેવા મોટા શહેરો પણ સિંધુ નદીના જળ પર નિર્ભર છે, તેથી આ વિસ્તારો પણ અંધકારમાં ડૂબી શકે છે. આ ઉપરાંત, સમજૂતી રદ થવાથી પાકિસ્તાનની શહેરી જળ પુરવઠો સુકાઈ શકે છે, જેના કારણે શહેરોમાં અશાંતિ ફેલાઈ શકે છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં બેરોજગારી અને સ્થળાંતરમાં વધારો થઈ શકે છે.
વર્ષ 1960માં વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થીમાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સિંધુ જળ સમજૂતી(indus water agreement) થઈ હતી. આ વિશ્વની સૌથી ટકાઉ આંતરરાષ્ટ્રીય જળ-વહેંચણી સમજૂતીઓમાંની(International Watershed Agreement) એક હતી. આ સમજૂતી સિંધુ બેસિનની છ નદીઓના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરે છે, જેમાં પૂર્વીય નદીઓ રાવી, બિયાસ અને સતલજ(Ravi, Beas and Sutlej) ભારતને ફાળવાયેલી છે, જ્યારે પાકિસ્તાનને સિંધુ, ઝેલમ અને ચિનાબ નદીઓ મળી છે. આ સમજૂતી હેઠળ ભારતને જળ પ્રણાલીનો 20% હિસ્સો (લગભગ 33 મિલિયન એકર-ફીટ અથવા 41 અબજ ઘન મીટર પ્રતિ વર્ષ) મળ્યો, જ્યારે પાકિસ્તાનને 80% હિસ્સો (લગભગ 135 મિલિયન એકર-ફીટ અથવા 99 અબજ ઘન મીટર) મળ્યો. સમજૂતી હેઠળ ભારતને પશ્ચિમી નદીઓના મર્યાદિત ઉપયોગની, જેમ કે જળવિદ્યુત માટે, પરવાનગી હતી, પરંતુ તે પાણીના પ્રવાહને રોકી કે ડાયવર્ટ કરી શકતું નહોતું. સિંધુ જળ પ્રણાલી પર ટકેલી 80% ખેતી
સિંધુ જળ પ્રણાલી પાકિસ્તાન માટે માત્ર જરૂરિયાત નથી, પરંતુ તેના અસ્તિત્વ સાથે જોડાયેલી છે. પાકિસ્તાનની 80% ખેતીલાયક જમીન (લગભગ 1.6 કરોડ હેક્ટર) આ જળ પ્રણાલી પર નિર્ભર છે. આ પાણીનો 93% હિસ્સો સિંચાઈ માટે વપરાય છે. આ પ્રણાલી પર 23.7 કરોડ લોકોની જીવનશૈલી ટકેલી છે. સિંધુ બેસિનની 61% વસ્તી પાકિસ્તાનમાં છે. આ પ્રણાલી પાકિસ્તાનના GDPમાં લગભગ 25% યોગદાન આપે છે અને ઘઉં, ચોખા, શેરડી અને કપાસ જેવા પાકના વિકાસમાં મદદ કરે છે. પાકિસ્તાનને કેવો ઝટકો લાગશે?
પાકિસ્તાન પહેલેથી જ જળ સંકટનો(water crisis) સામનો કરી રહ્યું છે. તે વિશ્વના સૌથી વધુ જળ-તણાવગ્રસ્ત દેશોમાંનું એક છે અને પ્રતિ વ્યક્તિ જળની ઉપલબ્ધતા ઝડપથી ઘટી રહી છે. જો ભારત સિંધુ, ઝેલમ અને ચિનાબ(Indus, Jhelum and Chenab) નદીઓનો પ્રવાહ રોકે અથવા તેમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે, તો તેની ગંભીર અસર પડશે. સૌથી મોટું નુકસાન ખાદ્ય ઉત્પાદનને થશે. પાણીની અછતથી ખેતી પૂર્ણપણે ઠપ થઈ શકે છે, જેના કારણે પાકિસ્તાનના લાખો લોકોને લોટ અને ચોખા માટે વલખાં મારશે. વીજળી પણ ગુલ થશે
સિંધુ જળ સમજૂતી હેઠળ નદીઓના પાણીથી વીજળીનું ઉત્પાદન પણ થાય છે, પરંતુ આ સમજૂતી પર રોકથી વીજ ઉત્પાદન પણ ઠપ થઈ શકે છે. આનાથી પાકિસ્તાનના ઉદ્યોગો પર તાળાં લાગી શકે છે અને ઘરોમાં અંધકાર છવાઈ શકે છે. તારબેલા અને મંગલા જેવા જળવિદ્યુત સંયંત્રો પણ આ પર નિર્ભર છે, તેથી તેમના પર પણ અસર થવાની શક્યતા છે. કરાચી, લાહોર, મુલતાન(Karachi, Lahore, Multan) જેવા મોટા શહેરો પણ સિંધુ નદીના જળ પર નિર્ભર છે, તેથી આ વિસ્તારો પણ અંધકારમાં ડૂબી શકે છે. આ ઉપરાંત, સમજૂતી રદ થવાથી પાકિસ્તાનની શહેરી જળ પુરવઠો સુકાઈ શકે છે, જેના કારણે શહેરોમાં અશાંતિ ફેલાઈ શકે છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં બેરોજગારી અને સ્થળાંતરમાં વધારો થઈ શકે છે.
