યુપી-બિહારને બાદ કરો તો ભારતનો પ્રજનન દર અમેરિકાની બરાબર! ઘટતા જન્મદરથી વધશે વૃદ્ધોની વસ્તી
છેલ્લું અપડેટ : 19 Sept 2026
પ્રધાનમંત્રીની આર્થિક સલાહકાર પરિષદ (EAC-PM)ના તાજેતરના વર્કિંગ પેપર (Working Paper)માં ભારતની ઘટતી પ્રજનન દર (Fertility Rate) અંગે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. ‘The Ghost of Population Past: How Population Control Persists in India’ નામના આ પેપરમાં જણાવાયું છે કે ભારતનો કુલ પ્રજનન દર (Total Fertility Rate-TFR) 1.9 સુધી ઘટી ગયો છે. ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારને બાદ કરવામાં આવે તો આ દર વધુ ઘટીને 1.6 થાય છે, જે અમેરિકા (1.6) અને ઉત્તર યુરોપ (1.5)ના સ્તરની નજીક છે.
ભારતમાં હવે વસ્તી વિસ્ફોટ નહીં, બદલાઈ રહ્યું છે ચિત્ર
EAC-PMના પેપર મુજબ ભારતમાં લાંબા સમયથી વસ્તી વધારાને નિયંત્રિત કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. જોકે હવે દેશના ઘણા રાજ્યોમાં પ્રજનન દર રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ (Replacement Level)થી નીચે પહોંચી ગયો છે. રિપોર્ટમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે બદલાતી વસ્તી રચના (Demographic Profile)ને ધ્યાનમાં રાખીને પરિવાર નિયોજનની નીતિઓમાં ફેરફાર કરવાની જરૂર છે.
પેપર મુજબ ભારતનો વર્તમાન TFR 1.9 છે, જે રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ કરતાં ઓછો છે. જોકે યુવા વસ્તી મોટી હોવાથી દેશની કુલ વસ્તી તાત્કાલિક ઘટવા લાગશે એવું નથી. વસ્તીનો અગાઉનો વધારો અને મોટી યુવા વસ્તી હજુ પણ જન્મોની સંખ્યાને અસર કરે છે.
2001માં 2.93 કરોડ જન્મ, 2023માં ઘટીને 2.32 કરોડ
રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે ભારતમાં વાર્ષિક જન્મોની સંખ્યા 2001માં આશરે 2.93 કરોડના સ્તરે હતી. ત્યારબાદ તેમાં લગભગ 20 ટકાનો ઘટાડો થયો અને 2023માં આ સંખ્યા આશરે 2.32 કરોડ રહી ગઈ. EAC-PM અનુસાર આ સંખ્યા હવે લગભગ 1974ના સ્તર જેટલી છે.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે દેશમાં માત્ર પ્રજનન દર જ નહીં, પરંતુ દર વર્ષે જન્મતા બાળકોની સંખ્યામાં પણ નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. આ બદલાવની અસર આગામી દાયકાઓમાં વસ્તીની ઉંમર અને શ્રમબળ (Workforce) પર જોવા મળી શકે છે.
UP-બિહારને બાદ કરીએ તો TFR 1.6
EAC-PMના સત્તાવાર પેપર મુજબ ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારને ગણતરીમાંથી બહાર રાખવામાં આવે તો ભારતનો કુલ પ્રજનન દર 1.6 રહે છે. આ દર અમેરિકા (1.6) અને ઉત્તર યુરોપ (1.5)ની નજીક છે. એટલે દેશના અનેક વિસ્તારોમાં હવે મુખ્ય પડકાર વસ્તી વિસ્ફોટ નહીં પરંતુ ઘટતી પ્રજનન દર અને વધતી વૃદ્ધ વસ્તી બની રહ્યો છે.
દક્ષિણ અને પશ્ચિમ રાજ્યોમાં પ્રજનન દર ઘણો ઓછો
EAC-PMના આંકડા પ્રમાણે આંધ્ર પ્રદેશમાં TFR 1.4, તેલંગાણામાં 1.5, કર્ણાટકમાં 1.5, કેરળમાં 1.3 અને તમિલનાડુમાં 1.3 છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં પણ આ દર 1.3 છે, જ્યારે પંજાબ અને મહારાષ્ટ્રમાં 1.4 છે.
આ ઉપરાંત ગોવામાં 1.6, હિમાચલ પ્રદેશમાં 1.5, સિક્કિમમાં 1.0 અને દિલ્હીમાં 1.2નો TFR નોંધાયો છે. આ રાજ્યો બે દાયકાથી વધુ સમયથી રિપ્લેસમેન્ટ લેવલથી નીચેના પ્રજનન દરનો સામનો કરી રહ્યા હોવાનું EAC-PMએ જણાવ્યું છે.
આ રાજ્યોમાં વૃદ્ધ વસ્તીનું પ્રમાણ વધવાની શક્યતા
ઓછો પ્રજનન દર લાંબા સમય સુધી જળવાઈ રહે ત્યારે વસ્તીની સરેરાશ ઉંમર વધતી જાય છે. EAC-PMના જણાવ્યા પ્રમાણે આ રાજ્યોમાં મધ્ય વય (Median Age) લગભગ 35 વર્ષ સુધી પહોંચી રહી છે, જ્યારે ભારતની રાષ્ટ્રીય મધ્ય વય આશરે 30 વર્ષ છે. આ સ્થિતિ તેમને અમેરિકા જેવી વધુ વૃદ્ધ વસ્તી ધરાવતી અર્થવ્યવસ્થાઓની નજીક લઈ જાય છે.
આગામી સમયમાં કામકાજની ઉંમરના લોકોની સંખ્યા અને વૃદ્ધોની સંખ્યા વચ્ચેનું પ્રમાણ નીતિ નિર્માણ માટે મહત્વનું બની શકે છે. વૃદ્ધોની વધતી વસ્તી માટે આરોગ્ય સેવા, સામાજિક સુરક્ષા અને સંભાળની વ્યવસ્થાની જરૂરિયાત પણ વધી શકે છે.
આંધ્ર પ્રદેશમાં 70 ટકા મહિલાઓએ કરાવી નસબંધી
રિપોર્ટમાં આંધ્ર પ્રદેશનું ઉદાહરણ પણ આપવામાં આવ્યું છે. રાજ્યમાં લાંબા સમયથી પ્રજનન દર ઓછો રહ્યો છે અને મોટી સંખ્યામાં પરિણીત મહિલાઓએ નસબંધી (Sterilisation) કરાવી હોવાનું પેપરમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
EAC-PMનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે જે વિસ્તારોમાં પ્રજનન દર પહેલેથી જ રિપ્લેસમેન્ટ લેવલથી નીચે છે, ત્યાં પણ નસબંધીને પ્રોત્સાહન આપતી જૂની નીતિઓ ચાલુ રાખવાની જરૂરિયાત અંગે ફરી વિચાર કરવો જોઈએ.
નસબંધી સાથે જોડાયેલા નાણાકીય પ્રોત્સાહન પર પુનર્વિચાર
EAC-PMએ નસબંધી સાથે જોડાયેલા કેટલાક નાણાકીય પ્રોત્સાહનો (Financial Incentives) પાછા ખેંચવાની ભલામણ કરી છે. તેમાં નસબંધી કરાવનાર લોકોને મળતી રકમ, વેતન નુકસાનની ભરપાઈ અને સંબંધિત પ્રોત્સાહનોનો સમાવેશ થાય છે.
પરિષદે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેનો અર્થ પરિવાર નિયોજન (Family Planning)ની આરોગ્ય સેવાઓ બંધ કરવાનો નથી. આરોગ્ય, બાળકો વચ્ચે અંતર રાખવા અને વ્યક્તિગત પસંદગી માટે પરિવાર નિયોજનની સેવાઓ ચાલુ રહેવી જોઈએ.
તમિલનાડુમાં અલગ પ્રકારનું નીતિચિત્ર
આ ચર્ચા વચ્ચે તમિલનાડુમાં પરિવાર અને વસ્તી નીતિને લઈને અલગ પ્રકારનું ચિત્ર જોવા મળે છે. એક તરફ રાજ્યમાં ત્રીજા બાળકના જન્મ પર મહિલા સરકારી કર્મચારીઓ માટે માતૃત્વ રજા વધારવા જેવા પગલાં લેવામાં આવ્યા છે, જ્યારે બીજી તરફ નસબંધી માટે પણ બજેટ ફાળવણી કરવામાં આવી છે.
આ પ્રકારની નીતિઓને લઈને EAC-PMના પેપરની ભલામણો મહત્વપૂર્ણ બની છે, કારણ કે અલગ-અલગ રાજ્યોની વસ્તી રચના અને પ્રજનન દર હવે એકસરખા રહ્યા નથી.
હવે વસ્તી નિયંત્રણની નીતિ બદલવાની સલાહ
EAC-PMનું કહેવું છે કે ભારતની પરિવાર નિયોજન નીતિઓ નવી વસ્તી વાસ્તવિકતા (New Demographic Reality) પ્રમાણે હોવી જોઈએ. જે રાજ્યોમાં પ્રજનન દર ઘણો ઓછો છે ત્યાં સતત તેને ઘટાડવા પર ભાર મૂકવાને બદલે આરોગ્ય, વ્યક્તિગત પસંદગી અને ભવિષ્યની વસ્તી રચના જેવા મુદ્દાઓ પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.
રિપોર્ટમાં એવી પણ ભલામણ કરવામાં આવી છે કે બે બાળકની મર્યાદા સાથે જોડાયેલી કેટલીક પાત્રતા શરતો અને વસ્તી નિયંત્રણ આધારિત પ્રોત્સાહનો અંગે પણ પુનર્વિચાર કરવામાં આવે.
ભારત સામે હવે પડકાર બદલાઈ રહ્યો છે
ભારતની વસ્તી હજુ પણ વધી રહી છે, પરંતુ ઘટતી પ્રજનન દરને કારણે દેશની વસ્તી રચના ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. મોટી યુવા વસ્તીના કારણે વસ્તી વૃદ્ધિનો પ્રભાવ થોડા સમય સુધી ચાલુ રહી શકે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે ઓછો પ્રજનન દર વસ્તીની સરેરાશ ઉંમર વધારી શકે છે.
આથી EAC-PMના પેપર મુજબ ભારત માટે હવે માત્ર ‘વસ્તી નિયંત્રણ’ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાને બદલે રાજ્યો પ્રમાણે અલગ-અલગ વસ્તી પડકારોને સમજવાની જરૂર છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં જન્મદર વધુ છે, જ્યારે અન્ય વિસ્તારો પહેલેથી જ ઓછી પ્રજનન દર અને વૃદ્ધ થતી વસ્તીનો સામનો કરી રહ્યા છે.