VIDEO: પાકિસ્તાન માટે મોટો ઝટકો! લદ્દાખમાં ભારતે બનાવ્યો પહેલો રોક ચેક ડેમ, હવે સિંધુના પાણીનો થશે ભરપૂર ઉપયોગ
છેલ્લું અપડેટ : 06 Sept 2026
લદ્દાખમાં સિંધુ નદીના પાણીના ઉપયોગને લઈને ભારતે એક મહત્વપૂર્ણ અને વ્યૂહાત્મક [Strategic] પગલું ભર્યું છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા લદ્દાખના ઉપશી વિસ્તારમાં સિંધુ નદી પર દેશનો પ્રથમ રોક ચેક ડેમ [Rock Check Dam] તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. આ ડેમમાં હાલમાં આશરે 10 ફૂટ સુધી પાણી સંગ્રહ કરવામાં આવ્યું હોવાનું જણાવવામાં આવી રહ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટથી એક તરફ લદ્દાખના ખેડૂતોને સિંચાઈ માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા વધશે, તો બીજી તરફ અત્યાર સુધી ભારતના હિસ્સાનું જે પાણી આગળ વહેતું હતું, તેનો સ્થાનિક સ્તરે વધુ સારો ઉપયોગ થઈ શકશે.
આ પ્રોજેક્ટને સિંધુ નદીના જળસ્રોતોના યોગ્ય અને મહત્તમ ઉપયોગ તરફ ભારતના મોટા પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. ખાસ કરીને ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે પાણીના મુદ્દે ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે લદ્દાખમાં બનેલો આ ડેમ વ્યૂહાત્મક રીતે પણ મહત્વનો માનવામાં આવે છે.
ઉપશીમાં તૈયાર થયો દેશનો પ્રથમ રોક ચેક ડેમ
લદ્દાખના ઉપશી વિસ્તારમાં સિંધુ નદી પર તૈયાર કરાયેલા આ ડેમની સૌથી ખાસ વાત તેની નિર્માણ પદ્ધતિ છે. ડેમ બનાવવા માટે સિમેન્ટ કે ચૂનાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. તેના બદલે નદીના તળમાંથી મળેલા મોટા કુદરતી પથ્થરોને એકબીજા સાથે ઇન્ટરલોક [Interlock] કરીને મજબૂત માળખું તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.
પરંપરાગત બાંધકામ પદ્ધતિથી અલગ આ મોડલ સ્થાનિક સ્તરે ઉપલબ્ધ કુદરતી સંસાધનોનો ઉપયોગ કરીને પાણીનો સંગ્રહ વધારવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. અધિકારીઓ આ પ્રકારના પથ્થર આધારિત ડેમને ભવિષ્યમાં પાણી સંરક્ષણ [Water Conservation] માટે ઉપયોગી મોડલ તરીકે જોઈ રહ્યા છે.
આશરે 4 કરોડ લિટર પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા
ઉપશીમાં બનેલા આ રોક ચેક ડેમમાં આશરે 4 કરોડ લિટર પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. હાલમાં ડેમમાં પાણીનું સ્તર લગભગ 10 ફૂટ સુધી પહોંચી ગયું છે. આ પાણીનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે લદ્દાખના સ્થાનિક વિસ્તારો અને ખેતી માટે કરવામાં આવશે.
લદ્દાખ જેવા ઠંડા અને પર્વતીય વિસ્તારમાં પાણીનું સંચાલન હંમેશાં એક મોટો પડકાર રહ્યું છે. ખાસ કરીને વાવણીની સિઝન દરમિયાન ખેડૂતોને પાણીની અછતનો સામનો કરવો પડે છે. તેથી પાણીનો સંગ્રહ કરીને જરૂરિયાતના સમયે તેનો ઉપયોગ કરી શકાય તે માટે આ પ્રકારના ચેક ડેમ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ઇગૂ ફે નહેર મારફતે ખેતરો સુધી પહોંચશે પાણી
આ પ્રોજેક્ટનો સૌથી મોટો ફાયદો લદ્દાખના ખેડૂતોને થવાની આશા છે. ડેમમાં સંગ્રહિત પાણી ઇગૂ ફે નહેર [Igu Fe Canal] મારફતે આસપાસના ખેતરો સુધી પહોંચાડવાની યોજના છે.
લદ્દાખમાં વસંત ઋતુ દરમિયાન જ્યારે ખેતી અને વાવણીની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે, ત્યારે પાણીની ઉપલબ્ધતા ઓછી હોવાના કારણે ખેડૂતોને મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડે છે. હવે ડેમમાં સંગ્રહિત પાણીનો ઉપયોગ કરીને ખેતરો સુધી સિંચાઈ માટે પાણી પહોંચાડવામાં આવશે. આથી સૂકા વિસ્તારોમાં હરિયાળી વધવાની સાથે સ્થાનિક ખેડૂતોની કૃષિ પ્રવૃત્તિઓને પણ વેગ મળી શકે છે.
લદ્દાખમાં વધુ 36 ડેમ બનાવવાની તૈયારી
ઉપશીનો આ રોક ચેક ડેમ માત્ર એક પાઇલટ પ્રોજેક્ટ [Pilot Project] હોવાનું માનવામાં આવી રહ્યું છે. અહેવાલ મુજબ, સમગ્ર લદ્દાખમાં સિંધુ નદીના પાણીના વધુ સારા ઉપયોગ માટે આવા 36 વધુ ડેમ બનાવવાની યોજના તૈયાર કરવામાં આવી છે.
આ યોજના અંતર્ગત લેહ વિસ્તારમાં 7 હિમાલયન રોક ચેક ડેમ [Himalayan Rock Check Dam] બનાવવાનો પ્રસ્તાવ છે, જ્યારે કારગિલ જિલ્લામાં 29 ચેક ડેમ બનાવવાની યોજના છે. કારગિલ વિસ્તારમાં સિંધુ નદી બટાલિક સેક્ટર તરફથી વહે છે, જેના કારણે ત્યાં પણ પાણી સંગ્રહ અને ઉપયોગ માટે આ પ્રકારની રચનાઓ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
આ તમામ પ્રોજેક્ટ માટે અંદાજે 56 કરોડ રૂપિયાથી વધુ ખર્ચ થવાનો અંદાજ છે અને આ સંબંધમાં કેન્દ્રીય જળ શક્તિ મંત્રાલય [Ministry of Jal Shakti]ને પ્રસ્તાવ મોકલવામાં આવ્યો હોવાનું જણાવાયું છે.
ભારતના પાણી સંચાલન માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું
સિંધુ નદી તંત્ર ભારત માટે માત્ર ભૌગોલિક રીતે નહીં, પરંતુ કૃષિ, જળસુરક્ષા [Water Security] અને સરહદી વિસ્તારોના વિકાસની દૃષ્ટિએ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. અત્યાર સુધી ભારતના હિસ્સાનું જે પાણી ઉપયોગમાં લીધા વગર આગળ વહેતું હતું, તેને હવે સ્થાનિક વિકાસ અને ખેતી માટે ઉપયોગમાં લેવાના પ્રયાસો તેજ થયા છે.
લદ્દાખમાં બનેલો પ્રથમ રોક ચેક ડેમ ભારતના બદલાતા જળ વ્યવસ્થાપન [Water Management] અભિગમનો મહત્વપૂર્ણ સંકેત છે. સ્થાનિક સ્તરે પાણીનો સંગ્રહ વધારવા, ખેડૂતોને સિંચાઈ માટે પાણી પૂરું પાડવા અને સરહદી વિસ્તારોમાં જળસુરક્ષા મજબૂત બનાવવા માટે આ પ્રકારના પ્રોજેક્ટ આગામી સમયમાં વધુ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ઉપશીનો આ ડેમ સફળ સાબિત થાય તો લદ્દાખના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ આવા પ્રોજેક્ટ મોટા પાયે અમલમાં આવી શકે છે. પાણીના દરેક ટીપાનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવાની દિશામાં ભારતનું આ પગલું લદ્દાખના વિકાસ અને ખેડૂતોના ભવિષ્ય માટે એક મહત્વપૂર્ણ શરૂઆત તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
