શતરંગ / મૂળભૂત અધિકારોમાં ઉમેરો કરતી સુપ્રિમ કોર્ટ

- લીગલ પંડિત 

ક્લાઈમેટ ચેન્જની અસરોથી મુક્ત થવાના અધિકારને મૂળભૂત અધિકાર તરીકે માન્યતા આપતી સુપ્રિમ કોર્ટ 

કેશવાનંદ ભારતી અને અન્ય વિરુદ્ધ કેરળ રાજ્ય એ ભારતના બંધારણીય ઇતિહાસમાં ચોક્કસપણે એક અગ્રણી કેસ છે જે સ્વતંત્રતા પછીના ભારતનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો છે અને તે ફંડામેન્ટલ રાઇટ્સ કેસ તરીકે પ્રખ્યાત છે. 

કેશવાનંદ ભારતી  કેસ હોય કે અન્ય કોઈ બંધારણનાં મૂળભૂત અધિકારોને લગતી બાબત સુપ્રિમ કોર્ટ દ્વારા હંમેશા ન્યાયિક સક્રિયતા દાખવીને બંધારણનાં મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે તેમજ સમયની સાથે સાથે મૂળભૂત અધિકારોનું અર્થઘટન કરીને તેમાં ઉમેરો પણ કરવામાં આવ્યો છે આજે આપણે એક એવા જ ચુકાદાની ચર્ચા કરવાના છીએ જેણે બંધારણનાં મૂળભૂત અધિકારોમાં એક અધિકારનો ઉમેરો કર્યો છે. 

જળવાયુ પરિવર્તન સામેના અધિકારની ભારતની માન્યતા વધતા વૈશ્વિક વલણને અનુરૂપ છે. ફિલિપાઈન્સ સહિત ઘણા દેશોએ તેમના બંધારણમાં સ્વસ્થ વાતાવરણના અધિકારને પહેલાથી જ માન્યતા આપી છે. આ સીમાચિહ્નરૂપ નિર્ણય ભારતને આબોહવા પરિવર્તન સામેની લડાઈમાં એક લીડર તરીકે સ્થાન આપે છે અને અન્ય રાષ્ટ્રોને તેનું અનુસરણ કરવા પ્રેરણા આપે છે.

ચુકાદો: 

SUPREME COURT OF INDIA (F.B.)

MKRANJITSINH & ORS
Versus
UNION OF INDIA & ORS

Date of Decision: 19 April 2021

Modification of order: 21 March  2024

Hon'ble Judges: S A Bobde, A S Bopanna, V Ramasubramanian 

Hon'ble Judges: Dr Dhananjaya Y Chandrachud,  J B Pardiwala, Manoj Misra

Eq. Citations: 2021 6 Scale 26, 2021 6 JT 137

Case Type: I A; Writ Petition (Civil)

Case No: 85618 of 2020; 838 of 2019 Civil Appeal No. 3570 of 2022

ઉપરોક્ત ચુકાદામાં ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટાર્ડ (ટૂંકમાં 'જીઆઈબી') અને લેસર ફ્લોરિકન નામના પક્ષીઓની બે પ્રજાતિઓનું રક્ષણ કરવાની માંગણી સાથેની જાહેર હિતની પ્રકૃતિમાં રિટ અરજી દાખલ કરવામાં આવી છે, જે પક્ષીઓ લુપ્ત થવાના આરે છે.

સદરહુ રીટ અરજીમાં જણાવવામાં આવ્યું કે જાહેરહિતનાં અરજદારો પર્યાવરણવાદી છે, દુર્લભ પક્ષીઓનું રક્ષણ કરવા માગે છે જેની સંખ્યા ઘટી રહી છે. એવી દલીલ કરવામાં આવી કે જીઆઈબી એ વિશ્વના સૌથી ભારે ઉડતા પક્ષીઓમાંનું એક છે, જેની ઊંચાઈ લગભગ એક મીટર છે અને તેની પાંખ લગભગ સાત ફૂટની છે. તે રાજસ્થાન અને ગુજરાતના ભાગો સિવાય 90 ટકા વસવાટમાંથી ગાયબ થઈ ગયું છે જેનું રક્ષણ કરવાનું છે. અરજદારોના જણાવ્યા મુજબ, ઓવરહેડ પાવર લાઇન જીઆઈબીના અસ્તિત્વ માટે સૌથી મોટો ખતરો છે. વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ડિયા (WII) એ તેના અહેવાલ "પાવર લાઇન મિટિગેશન, 2018" માં જણાવ્યું છે કે દર વર્ષે પાવર લાઇન સાથે અથડાવાને કારણે ૧ (એક)  લાખ પક્ષીઓ મૃત્યુ પામે છે. અહેવાલમાં તારણ કાઢ્યું છે કે જ્યાં સુધી પાવર લાઇન મૃત્યુદર તાત્કાલિક ઘટાડવામાં ન આવે ત્યાં સુધી GIB નું લુપ્ત થવું નિશ્ચિત છે તેથી અરજદાર ભવિષ્યની તમામ ઓવરહેડ પાવર લાઇનને ભૂગર્ભ બનાવવા માંગે છે;

સદરહુ કેસમાં ભારતીય ઉર્જા મંત્રાલય, યુનિયન દ્વારા તેમના સોગંદનામામાં તારીખ 15.03.2021 નીચે મુજબ સ્વીકાર્યું છે: 

"ધ ગ્રેટ ઈન્ડિયન બસ્ટાર્ડ ("GIB")માં આગળની દ્રષ્ટિનો અભાવ છે. આને કારણે, તેઓ તેમની આગળ, દૂરથી પાવરલાઈન શોધી શકતા નથી. તેઓ ભારે પક્ષીઓ હોવાથી, તેઓ નજીકના અંતરમાં પાવર લાઇન પસાર  કરવામાં અસમર્થ છે. આમ, તેઓ પાવર લાઇન સાથે અથડામણ માટે સંવેદનશીલ છે. નીચા વોલ્ટેજ લાઇનના કિસ્સામાં, નાના તબક્કાથી તબક્કાના વિભાજનના અંતરને કારણે ઇલેક્ટ્રોક્યુશન ઘણીવાર મૃત્યુનું કારણ બને છે. હાઈ વોલ્ટેજ લાઈનો ઈલેક્ટ્રોકશનને કારણે મૃત્યુનું કારણ નથી પરંતુ અથડામણને કારણે મૃત્યુનું કારણ બને છે."

આમ સદરહુ પક્ષીને લુપ્ત થતું બચાવવા ઓવરહેડ પાવર સપ્લાયની લાઈનોને ભૂગર્ભ પાવર લાઈનોમાં પરિવર્તિત કરવાનું શક્ય હોય ત્યાં કરવાનું વિચારવામાં આવ્યું. 2021 માં તેના અગાઉના આદેશમાં, કોર્ટે ઓવરહેડ ટ્રાન્સમિશન લાઇન સ્થાપવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. તેણે કેસ-ટુ-કેસ આધારે ભૂગર્ભ ઉચ્ચ-વોલ્ટેજ લાઇન નાખવાનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે એક સમિતિની નિમણૂક કરી. તમામ લો વોલ્ટેજ પાવરલાઈનને ભવિષ્યમાં GIB ના “પ્રાયોરિટી” અને “સંભવિત” વસવાટોમાં ભૂગર્ભમાં નાખવા માટે નિર્દેશિત કરવામાં આવ્યા હતા.

તાજેતરના ચુકાદામાં, કોર્ટે તેના અગાઉના આદેશમાં ફેરફાર કર્યો હતો કે આશરે 99,000 ચોરસ કિલોમીટરના વિશાળ વિસ્તારમાં હાઇ વોલ્ટેજ અને લો વોલ્ટેજ પાવર લાઇનોને ભૂગર્ભ બનાવવા માટેનાં દિશા નિર્દેશ મૂકવાનો કોઈ આધાર નથી. તેણે અગાઉ લાદેલા મનાઈ હુકમ અંગે જણાવેલ કે તમામ ઓવરહેડ ટ્રાન્સમિશન લાઇનને ભૂગર્ભ ટ્રાન્સમિશન લાઇનમાં રૂપાંતરિત કરવું શક્ય નથી.

ઓછી ફળદ્રુપતા, જમીન વિભાજન, વસવાટની ખોટ, શિકારી અને શિકારની ખોટ જેવા અન્ય પરિબળોના પ્રકાશમાં પ્રજાતિઓ માટેના સંરક્ષણ પ્રયાસોમાં કોઈ ફરક પડતો નથી, જેના કારણે GIB વસ્તીમાં ઘટાડો થાય છે,

ત્યારબાદ આ ચર્ચા આગળ વધારતા સદરહુ ચુકાદામાં નવો ઉમેરો તારીખ ૨૧ માર્ચ ૨૦૨૪નાં રોજ કરવામાં આવ્યો  ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે નવા મૂળભૂત અધિકાર- આબોહવા પરિવર્તનની પ્રતિકૂળ અસરો સામેના અધિકારને સ્વીકારને આબોહવા પરિવર્તનના અસ્તિત્વના જોખમને માન્યતા આપવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. આ નિર્ણય ભારતીય બંધારણ કલમ ૧૪ અને ૨૧ ના અર્થઘટનને વધુ વિસ્તૃત બનાવે છે. 

ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશની આગેવાનીની ત્રણ જજોની બેંચે પર્યાવરણીય સંરક્ષણ અને મૂળભૂત અધિકારો વચ્ચેની સહજ કડીને માન્યતા આપી હતી. તેઓએ ભારતીય બંધારણનાં આર્ટીકલ 48A (પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવાની રાજ્યની ફરજ) અને આર્ટીકલ 51A(g) (પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવાની નાગરિકની ફરજ) જેવી હાલની બંધારણીય જોગવાઈઓ કેવી રીતે આ અધિકાર માટે પાયાનું કામ કરે છે તેના પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. 

ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે નવા મૂળભૂત અધિકાર- આબોહવા પરિવર્તનની પ્રતિકૂળ અસરો સામેના અધિકારને સ્વીકારીને આબોહવા પરિવર્તનના અસ્તિત્વના જોખમને માન્યતા આપવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. આ ગ્રાઉન્ડ બ્રેકિંગ નિર્ણય ભારતીય બંધારણનાં આર્ટીકલ ૧૪ અને ૨૧ ના અર્થઘટનને વધુ વિસ્તૃત કરે છે કે જે અનુક્રમે જીવન અને સમાનતાના અધિકારની સૌને ખાતરી આપે છે. 

ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ ડી.વાય.ચંદ્રચૂડની આગેવાનીની ત્રણ જજોની બેંચ એ પર્યાવરણીય સંરક્ષણ અને મૂળભૂત અધિકારો વચ્ચેની કડીને માન્યતા આપી હતી. તેઓએ આર્ટીકલ 48A (પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવાની ફરજ) અને આર્ટીકલ 51A (g) (પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવાની નાગરિકની ફરજ) જેવી હાલની બંધારણીય જોગવાઇઓ કેવી રીતે આ અધિકાર માટે પાયાનું કામ કરે છે તેના પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો અને રાઇટ અગેઇન્સ્ટ કલાઈમેટ ચેન્જ અને રાઇટ ટુ બ્રિધ ઇન ફ્રેશ એરને મૂળભૂત અધિકારો તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.

એમ.કે. રણજીતસિંહના ચુકાદાની દૂરગામી અસરો છે. તે ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યોને અનુસરતી વખતે પર્યાવરણીય સંરક્ષણને પ્રાથમિકતા આપવા માટે એક દાખલો સ્થાપિત કરે છે. સ્વસ્થ વાતાવરણના અધિકારને માન્યતા આપવા અને ભારતમાં ભાવિ આબોહવા પરિવર્તનના મુકદ્દમાને પ્રભાવિત કરવાની તેની સંભાવના માટે આ નિર્ણયને બિરદાવવામાં આવ્યો છે. 21 માર્ચ, 2024 ના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે આ કેસમાં ફોલો-અપ ચુકાદો જારી કર્યો. નવીનીકરણીય ઉર્જા અને કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે સરકારની પ્રતિબદ્ધતાને સ્વીકારતી વખતે, કોર્ટે એવા ઉકેલો શોધવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો જે દુર્લભ પક્ષીઓ માટેના જોખમોને ઘટાડે છે. આ ચુકાદાએ પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને ઉર્જા વિકાસ બંનેની જરૂરિયાતને સંતુલિત કરે છે. 

- ભિષ્મક પંડિત (એડવોકેટ)