શતરંગ / શું ભારતમાં ફાંસીની સજા એટલે મૃત્યુ દંડની સજા કાયદેસર છે?

- કલમ કાયદાની

મૃત્યુ દંડની સજા સંભળાવ્યા બાદ ન્યાયધીશો તેમની કલમની નીબને શા માટે તોડી નાખે છે.? એ જાણ્યા બાદ આજે જાણીશું,

શું ભારતમાં ફાંસીની સજા એટલે મૃત્યુ દંડની સજા કાયદેસર છે?

હા, તે કાયદેસર છે પરંતુ ભારતમાં મૃત્યુદંડની સજા ફક્ત દુર્લભ કેસોમાં જ થવી જોઈએ, જેમ કે સર્વોચ્ચ અદાલતે 1980ના બચન સિંહના ચુકાદામાં જણાવ્યું હતું કે 

મૃત્યુની સજા, સૈદ્ધાંતિક રીતે, અત્યંત અસામાજિક કૃત્યો સાથે વ્યવહાર કરવા માટે એક અંતિમ ઉપાય છે જે અન્ય કોઈપણ રીતે ઉકેલી શકાતી નથી. ચાલો આજે ભારતમાં થતાં મૃત્યુદંડ વિશે વધુ જાણકારી મેળવીએ.

ભારતમાં મૃત્યુ દ્વારા કયા ગુનાઓ સજાપાત્ર છે

ભારતમાં ફાંસીની સજા પ્રત્યે ન્યાયિક વલણ ગુનાની પ્રકૃતિ પર આધારિત છે. ભારતના કાયદા પંચે 2015માં ભારતમાં મૃત્યુદંડને નાબૂદ કરવાની ભલામણ કરી હતી. પરંતુ ઘણા લોકોએ તેનો વિરોધ કર્યો કારણ કે તે સૌથી જઘન્ય અપરાધો અને 'દુર્લભ દુર્લભ' કેસોમાં સજાનું અંતિમ સ્વરૂપ છે. અહીં કયા ગુનાઓ મૃત્યુદંડનું કારણ બને છે તેની સૂચિ છે.

• ઉગ્ર હત્યા, 
• અન્ય ગુનાઓ જેના પરિણામે મૃત્યુ થાય છે,
• આતંકવાદ-સંબંધિત ગુનાઓ જેના પરિણામે મૃત્યુ થાય છે,
• આતંકવાદ-સંબંધિત કેસો મૃત્યુમાં પરિણમતા નથી,
• બળાત્કાર મૃત્યુમાં પરિણમતો નથી,
• અપહરણ મૃત્યુમાં પરિણમતું નથી,
• ડ્રગની હેરાફેરી મૃત્યુમાં પરિણમતી નથી,
• રાજદ્રોહ,જાસૂસી અને લશ્કરી ગુનાઓ મૃત્યુમાં પરિણમતા નથી.

તમે જણાવો કે શું ભારતમાં ફાંસીની સજા નાબૂદ થવી જોઈએ?

મૃત્યુ દંડની રીતો

ભારતમાં ફાંસીની સજાના બે પ્રકારો અથવા પ્રકારો છે જેમાં સમાવેશ થાય છે

1. લટકતી
2. ગોળીબાર (1950 આર્મી એક્ટ હેઠળ)

અપવાદો - 

અપરાધીઓને ફાંસીની સજામાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે

મૃત્યુ દંડમાંથી કોને મુક્તિ મળે છે? 

અપવાદો હંમેશા હોય છે અને તે જ ભારતમાં મૃત્યુદંડની સજાને લાગુ પડે છે.

સગીર- 

18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના લોકોને સુધારણા સુવિધામાં વધુમાં વધુ ત્રણ વર્ષની સજા થઈ શકે છે પરંતુ તેને અમલમાં મૂકવામાં આવતો નથી.

સગર્ભા સ્ત્રી- 

CrPCની કલમ 416 કહે છે કે જો મૃત્યુદંડની સજા પામેલી મહિલા ગર્ભવતી હોવાનું જાણવા મળે, તો ઉચ્ચ અદાલત સજાની અમલવારી મુલતવી રાખવાનો આદેશ આપશે અને જો તે યોગ્ય લાગે તો, સજાને આજીવન કેદમાં બદલી શકે છે. તેથી, ભારતમાં સ્ત્રી માટે ફાંસીની સજા માટે કોઈ ચોક્કસ અપવાદ નથી પરંતુ ગર્ભવતી સ્ત્રીને મૃત્યુદંડમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે.

(ભારતમાં ફાંસી આપનાર પ્રથમ મહિલા કોણ છે - શબનમ અલી)

બૌદ્ધિક રીતે વિકલાંગ - કાયદો કોઈપણ ગુના માટે માનસિક બીમારી ધરાવતા અપરાધીઓને જવાબદાર ઠેરવતો નથી. આ નિયમ મૃત્યુદંડ સુધી પણ વિસ્તરે છે, એટલે કે જે વ્યક્તિઓ પાગલ છે અને સક્ષમ અદાલત દ્વારા જાહેર કરવામાં આવી છે, તેમને મૃત્યુદંડ આપી શકાશે નહીં

ફાંસીની સજાની પ્રક્રિયા

ટ્રાયલ કોર્ટ કાર્યવાહી પૂર્ણ કરશે અને CrPC ની કલમ 235 હેઠળ ચુકાદો જાહેર કરશે. કોર્ટે સીઆરપીસીની કલમ 354(3) હેઠળ મૃત્યુદંડની સજા પાછળનું વિશેષ કારણ નોંધવું જોઈએ.

CrPC ની કલમ 368 હેઠળ હાઇકોર્ટ દ્વારા પુષ્ટિ

સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન બંધારણની કલમ 136 હેઠળ અને Cr.P.C.ની કલમ 379 હેઠળ દાખલ કરી શકાય છે.

આવા ચુકાદાની તારીખથી ત્રીસ દિવસની અંદર સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ બંધારણની કલમ 137 હેઠળ પિટિશન સાથે સમીક્ષાની સમીક્ષા અને ફરીથી ખોલવાની માંગ કરી શકાય છે.

કાનૂની પ્રક્રિયાના દુરુપયોગને રોકવા અને ન્યાયના ગંભીર કસુવાવડને દૂર કરવા માટે અંતિમ દોષિત ઠરાવ સામે સમીક્ષા અરજી ફગાવી દેવામાં આવે તે પછી ક્યુરેટિવ પિટિશન દાખલ કરી શકાય છે.

ફાંસીની સજાનો દોષી ભારતના રાષ્ટ્રપતિ અથવા રાજ્યપાલ સમક્ષ દયાની અરજી દાખલ કરી શકે છે, જેમની પાસે બંધારણની કલમ 72 અને કલમ 161 હેઠળ અમુક કેસોમાં માફી આપવાની અને સજાને સ્થગિત કરવાની, માફ કરવાની અથવા ઓછી કરવાની સત્તા છે.

ડેથ વોરંટ અથવા બ્લેક વોરંટ

જો સેશન્સ કોર્ટ ન્યાયિક અને વહીવટી પ્રક્રિયાના અંત પહેલા ડેથ વોરંટ જારી કરે છે, તો તે શબનમ વિ. યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયાના ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં વ્યાખ્યાયિત કરાયેલ કાયદાનું ગંભીર ઉલ્લંઘન ગણાશે. સુપ્રીમ કોર્ટની માર્ગદર્શિકા વાંચે છે કે મૃત્યુના વોરંટમાં કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો હોવા જોઈએ અને દોષિતને અપીલ, સમીક્ષા અને દયાની અરજીઓ જેવા ઉપલબ્ધ તમામ કાનૂની ઉપાયોને સમાપ્ત કરવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ.

ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા, 1973ની બીજી અનુસૂચિમાંના ફોર્મ નંબર 42માં "ડેથ વોરંટ" અથવા "બ્લેક વોરંટ"નું સ્વરૂપ છે.

ગુનેગારને ફાંસી આપતા પહેલા જલ્લાદ શું કહે છે?

( જલ્લાદ એટલે ફાંસી આપનાર વ્યક્તિ)

જલ્લાદ લિવર ખેંચે તે પહેલાં, તે મૃત્યુદંડના ગુનેગાર પાસેથી માફી માંગે છે. જો ગુનેગાર હિંદુ હોય તો જલ્લાદ ‘રામ-રામ’ કહે છે અને જો વ્યક્તિ મુસ્લિમ હોય તો જલ્લાદ તેમના કાનમાં ‘સલામ’ કહે છે.

"આપણે શું કરી શકીએ, મારા હાથ ફરજો સાથે બંધાયેલા છે," જલ્લાદ ઉમેરે છે.

ફાંસી દરમિયાન આ ચાર લોકોની હાજરી ફરજિયાત છે  - 

એક જેલ સુપ્રિટેન્ડેન્ટ, એક એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ, એક જલ્લાદ અને એક ડૉક્ટર આ લોકોની ગેરહાજરીમાં ફાંસીની સજા થઈ શકે નહીં.

- ઝીલ ઠક્કર