શતરંગ / વકીલ અને ક્લાયન્ટ વચ્ચેનો કરાર: સર્વિસ કે સેવા?

- લીગલ પંડિત

પરિચય:

ભારતના નાગરિકોને તેમના કાનૂની અધિકારો અને ફરજો અંગે માર્ગદર્શન આપવું એ વકીલોના મુખ્ય કામમાં સામેલ છે. વકીલ અને તેમના ક્લાયન્ટ વચ્ચેનો સંબંધ એક મહત્વપૂર્ણ અને સંવેદનશીલ વિષય છે અને આ સંબંધની પ્રકૃતિ 'સર્વિસ' અને 'સેવા' વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કરવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યો છે.

કાનૂની પૃષ્ઠભૂમિ:

ભારતની અદાલતે સિવિલ પ્રોસિજર કોડ (CPC) ના ઓર્ડર III અને બાર કાઉન્સિલના નિયમોનું સંયુક્ત રીતે અધ્યયન કરીને થોડા મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો આપ્યા છે. આ નિયમો અનુસાર, બાર કાઉન્સિલના રાજ્ય રોલમાં નોંધણી મેળવેલા દરેક એડવોકેટને તમામ અદાલતોમાં પ્રેક્ટિસ કરવાનો અધિકાર છે. જોકે, તે “વકાલાતનામા”ના આધારે જ ગ્રાહકની વતી વકીલ હાજર થઈ શકે છે.

વકાલાતનામા અને તેના પરિપ્રેક્ષ:

વકાલાતનામા એ એક દસ્તાવેજ છે જે ગ્રાહક અને વકીલ વચ્ચેના કાનૂની સંબંધને સત્તાવાર બનાવે છે. આ દસ્તાવેજના આધારે, વકીલને તેમના ગ્રાહક માટે કાનૂની પ્રવૃત્તિઓ કરવા માટે સત્તા આપવામાં આવે છે. વકાલાતનામાના માધ્યમથી, વકીલને તેમની સત્તા મળે છે અને તેઓ ગ્રાહકની વતી કોર્ટે તર્ક અને દલીલ કરી શકે છે.

સર્વિસ અને સેવા વચ્ચેનો તફાવત:

વકીલ અને ક્લાયન્ટ વચ્ચેના કરારને 'સેવા' તરીકે જોવામાં આવે છે, 'સર્વિસ' તરીકે નહીં. આનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ગ્રાહક અને વકીલ વચ્ચેના સંબંધમાં ગ્રાહકનો નિયંત્રણ નોંધપાત્ર હોય છે. ગ્રાહક વકીલને નિર્દેશ આપે છે અને વકીલ એ નિર્દેશોને અનુસરે છે. આથી, અદાલતે 'સેવા' અને 'સર્વિસ' વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કર્યો છે.

કેસની રૂપરેખા આ મુજબ છે:

SUPREME COURT OF INDIA (D.B.)

BAR OF INDIAN LAWYERS THROUGH ITS PRESIDENT JASBIR SINGH MALIK; BAR COUNCIL OF INDIA THROUGH BY ITS SECRETARY S RADHAKRISHNAN; M MATHIAS; PANDIT DNYANDEV UBALE; DNYANESHWAR RAMHARI PHOPLE; A RAGHAVENDRA
Versus
D K GANDHI P S NATIONAL INSTITUTE OF COMMUNICABLE DISEASES AND ANR ; DELHI HIGH COURT BAR ASSOCIATION THROUGH ITS PRESIDENT; M RAJAMANNAR

Date of Decision: 14 May 2024

Hon'ble Judges: Pankaj Mithal, Bela M Trivedi

Case Type: Civil Appeal

Case No: 2646 of 2009, 2647 of 2009, 2648 of 2009, 2649 of 2009, 6959 of 2011, 8214 of 2017

અરજદારે એ નેગોશીએબલ ઈનસ્ટુમેન્ટ  એક્ટ હેઠળ કાર્યવાહી દાખલ કરવા માટે એડવોકેટની સેવાઓ લીધી હતી. સુનાવણી દરમ્યાન અરજદાર અને અપીલકર્તા એડવોકેટ વચ્ચે મતભેદો ઉભા થયા હતા, જેના કારણે અરજદારે  આ સેવાઓની ગુણવત્તાથી અસંતુષ્ટ થયો હતો. અરજદારે એ આ મામલે જિલ્લા ગ્રાહક વિવાદ નિવારણ મંચ, નવી દિલ્હી સમક્ષ ફરિયાદ કરી પરંતુ તેની ફરિયાદ રદ્દ કરવામાં આવી. આ આદેશને પડકારતા અરજદારે એ રાજ્ય કમિશન સમક્ષ અપીલ કરી, જેમણે જિલ્લા મંચના નિર્ણયને સમર્થન આપ્યું. રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક વિવાદ નિવારણ આયોગ સમક્ષ દાખલ કરવામાં આવેલી રિવિઝન અરજીમાં, અરજદારે એ રાજ્ય કમિશનના આદેશને પણ પડકાર્યો. આયોગે રિવિઝન અરજી મંજૂર કરી અને કહ્યું કે વકીલોની સેવાઓ ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 1986 હેઠળ આવે છે. આ નિર્ણયથી નારાજ થઈને વિવિધ બાર એસોસિએશનો સાથે અપીલકર્તાએ માનનીય સુપ્રીમ કોર્ટમાં આ નિર્ણયને પડકાર્યો.

અદાલતનો નિર્ણય:

• વિશિષ્ટ કાનૂની કેસોમાં, અદાલતોએ એવી માન્યતા આપીને વકીલ અને ક્લાયન્ટના સંબંધને 'સેવા' તરીકે વ્યાખ્યાયિત કર્યું છે. અદાલતનો આ નિર્ણય તે આધાર પર છે કે વકીલની પ્રવૃત્તિઓ પર ગ્રાહકનું નિયંત્રણ રહેશે અને આ સંબંધ 'કનજૂમર પ્રોટેક્શન એક્ટ' હેઠળના 'સર્વિસ'ના પરિભાષામાં નથી આવતું.
• કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન એક્ટ (2019)નો મુખ્ય હેતુ ગ્રાહકોને અન્યાયી વેપાર વ્યવહાર અને અનૈતિક વ્યવસાય વ્યવહારથી સુરક્ષા આપવાનો છે.
• કાનૂની વ્યવસાય એ સુઇ જનેરિસ (એક વિશિષ્ટ) વ્યવસાય છે અને તેને અન્ય પરંપરાગત વ્યવસાયો અથવા વ્યાપારી પ્રવૃત્તિઓ સાથે સમાન ગણી શકાય નહીં.
• કાનૂની વ્યાવસાયિકોનું યોગદાન ન્યાયિક પ્રણાલીની કાર્યક્ષમતા, મૂલ્ય અને વિશ્વસનીયતા વધારવામાં અન્ય વ્યાવસાયિકો દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાઓથી નોંધપાત્ર રીતે અલગ છે.
• કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન એક્ટનો કાયદાકીય હેતુ વકીલો/વકીલો જેવા વ્યાવસાયિકોને ક્યારેય લાવવાનો નથી.
• વ્યાવસાયિકો તેમની સંબંધિત કાઉન્સિલ દ્વારા સંચાલિત થાય છે અને જો તેઓ કોઈપણ રીતે ગેરવર્તન કે બેદરકારી કરે તો તેઓ જવાબદાર ગણાશે.

ચુકાદાનું મહત્વ:

આ પ્રકારના કાનૂની નિણયો એ મહત્ત્વના છે કારણ કે તેઓ વકીલ અને ક્લાયન્ટ વચ્ચેના સંબંધોને વધુ સ્પષ્ટતા કરે છે. આના પરિણામે, વકીલ અને તેમના ગ્રાહકો માટે પારદર્શિતા અને જવાબદારી વધે છે, જે કાનૂની વ્યવસાયમાં એક મજબૂત અને વિશ્વસનીય સંબંધ નિર્માણ માટે મદદરૂપ બને છે.

નિષ્કર્ષ:

આમ, વકીલ અને તેમના ક્લાયન્ટ વચ્ચેનો સંબંધ 'સેવા' છે અને 'સર્વિસ' નહીં, જે નોંધપાત્ર કાનૂની અસર ધરાવે છે. આથી, વકીલોને અને ગ્રાહકોને તેમના અધિકારો અને ફરજો વિશે વધુ સ્પષ્ટતા અને સમજ મેળવવી જોઈએ, જેથી તેમના વચ્ચેનો સંબંધ મજબૂત અને પારદર્શક બને તો વકીલ અને ક્લાયન્ટના સંબંધના આ વ્યાખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, કાનૂની વ્યવસાય વધુ વિશ્વસનીય અને જવાબદાર બનશે, જેનો ફાયદો આખા ન્યાયપ્રણાલીને થશે. સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયનું સારાંશ આ પ્રમાણે છે: એપેક્સ કોર્ટે રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક વિવાદ નિવારણ આયોગના 06.08.2007 ના એ ચુકાદાને રદ કર્યો છે, જેમાં ભૂલથી કહેવામાં આવ્યું હતું કે વકીલો ને અસીલો માટે પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાઓ ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 1986 (2019માં ફરીથી લાગુ કરવામાં આવ્યો) હેઠળ આવે છે. માનનીય કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કાનૂની વ્યવસાય એક ઉમદા પ્રકારનો છે અને તે અન્ય આર્થિક પ્રવૃત્તિઓથી અલગ છે, જે નફો મેળવવાના હેતુથી હાથ ધરવામાં આવતો નથી. કોર્ટે એ પણ નોંધ્યું કે બાર કાઉન્સિલ જેવી સ્વ-નિયમનકારી સંસ્થાઓ છે, જે એડવોકેટ્સના આચરણને સંચાલિત કરે છે. તેથી, જો કોઈ એડવોકેટની સેવામાં ઉણપ હોય, તો બાર કાઉન્સિલ યોગ્ય કાર્યવાહી કરી શકે છે. ઉપરાંત, કોર્ટે એવો અભિપ્રાય આપ્યો છે કે ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 1986ની મર્યાદામાં ડોકટરો સમાવિષ્ટ ચુકાદાની પણ ફરી વિચારણાએ  લેવી જોઈએ. આ પ્રકારે, કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વકીલો/એડવોકેટ્સ જેવા વ્યાવસાયિકો દ્વારા સેવાની ઉણપની ચિંતાને દૂર કરવા માટે ઉપાયો ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદો તેમાંનો એક નથી.

- ભિષ્મક પંડિત (એડવોકેટ)