શતરંગ / શું દાવામાં પ્રતિવાદી તે જ દાવાનાં વાદી બની શકે?

- લીગલ પંડિત

ભારતમાં સિવિલ પ્રોસિજર કોડ (CPC) મુકદ્દમો દાખલ કરવા અને ચલાવવા માટેની પ્રક્રિયાની રૂપરેખા આપે છે. ઓર્ડર ૨૩ વાદી દ્વારા દાવો પાછો ખેંચવા અને છોડી દેવા સાથે સંબંધિત છે.  આ હુકમની અંદરની એક વિશિષ્ટ જોગવાઈ, નિયમ  ૧ (એ), એવી પરિસ્થિતિને સંબોધિત કરે છે કે જ્યાં પ્રતિવાદી સંભવિત રૂપે અમુક સંજોગોમાં વાદીના જૂતામાં પ્રવેશ કરી શકે.

દીવાની કાર્ય સંહિતા (CPC)નો ઓર્ડર  ૨૩  વાદી દ્વારા દાવાની પાછી ખેચવાની અને તેનો નિકાલ થવા અંગેની પ્રક્રિયાને વર્ણવે છે. આ ઓર્ડરનો એક ખાસ નિયમ, નિયમ 1(A), એવી પરિસ્થિતિનો ઉલ્લેખ કરે છે જ્યાં પ્રતિવાદી યોગ્ય પરિસ્થિતિઓમાં વાદીની  ભૂમિકા લઈ શકે છે.

ઓર્ડર ૨૩ નિયમ 1(A) ની સમજ:

આ નિયમ કોર્ટને સત્તા આપે છે કે જો વાદી આંશિક રીતે દાવો પાછો ખેંચે, તો કોર્ટ પ્રતિવાદીને વાદી બનવા માટે મંજૂરી આપી શકે છે. જો કે, આ સત્તા આપમેળે નહીં મળે. કોર્ટ નીચે જણાવેલ બે મુખ્ય શરતો પૂરી થાય ત્યારે જ આ મંજૂરી આપે છે:

ઓર્ડર ૨૩ નિયમ ૧ (એ) ને સમજીએ:

આ નિયમ કોર્ટને સત્તા આપે છે, વાદી દ્વારા દાવો પાછો ખેંચી લેવા પર, પ્રતિવાદીને પોતે વાદી બનવાની મંજૂરી આપે છે. જોકે, આ ઓટોમેટિક નથી. તેની ઉપરોક્ત બે મુખ્ય શરતો પૂરી થાય તો જ કોર્ટ આ પરવાનગી આપશે

નિર્ણય લેવા માટેનો નોંધપાત્ર પ્રશ્ન: પ્રતિવાદી (જે વાદી બનવા માંગે છે) અને કેસમાં બાકીના પ્રતિવાદીઓ વચ્ચે નક્કી કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની મુદ્દો બાકી હોવો આવશ્યક છે.  સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, પ્રતિવાદી કે જે કેસ સંભાળવા માંગે છે તેનો અન્ય પ્રતિવાદીઓ સામે કાયદેસરનો દાવો હોવો આવશ્યક છે, પછી ભલે મૂળ વાદી હવે દાવો આગળ ચલાવવા માંગતો ના હોય.

હિતોનો કોઈ વિરોધાભાસના હોવો જોઈએ: મૂળ વાદી અને વાદી બનવા માંગતા પ્રતિવાદી વચ્ચે કોઈ હિતનો વિરોધાભાસ ન હોવો જોઈએ. આનો અર્થ એ છે કે તેમના દાવાઓ એકબીજા સાથે વિરોધાભાસી ન હોવા જોઈએ, અને કેસને આગળ ધપાવવો જોઈએ કારણ કે નવા વાદીએ મૂળ વાદીને કોઈપણ રીતે ગેરલાભ ન કરવો જોઈએ.

સીપીસીની સંબંધિત જોગવાઈઓ

જ્યારે CPC સ્પષ્ટપણે પક્ષોના સ્થાનાંતરણ માટે કોઈ જોગવાઈ કરતો નથી, અમુક વિભાગો સુસંગત છે:

ઓર્ડર 1 નિયમ 10 સીપીસી - આ નિયમ કોર્ટને કાર્યવાહીના કોઈપણ તબક્કે પક્ષોને ઉમેરવા અથવા દુર કરવાની સત્તા આપે છે. તે જણાવે છે:

"કોર્ટ, કાર્યવાહીના કોઈપણ તબક્કે, કોઈપણ પક્ષની અરજી પર અથવા તેના વિના, અને કોર્ટમાં ન્યાયી હોઈ શકે તેવી શરતો પર, આદેશ આપી શકે છે કે કોઈપણ પક્ષનું નામ અયોગ્ય રીતે જોડાય, પછી ભલે તે વાદી તરીકે હોય અથવા પ્રતિવાદી, દુર કરી શકાશે, અને તે કોઈપણ વ્યક્તિનું નામ કે જેમાં જોડાવું જોઈએ, પછી ભલે તે વાદી અથવા પ્રતિવાદી તરીકે હોય, અથવા અદાલત સમક્ષ જેની હાજરી કોર્ટને અસરકારક અને સંપૂર્ણ રીતે ચુકાદા આપવા અને દાવા સાથે સંકળાયેલા તમામ પ્રશ્નોના સમાધાન માટે સક્ષમ બનાવવા માટે જરૂરી હોઈ શકે છે, ઉમેરવામાં આવશે."

કલમ ૧૫૧ સીપીસી - આ વિભાગ ન્યાયના અંત માટે અથવા કોર્ટની પ્રક્રિયાના દુરૂપયોગને રોકવા માટે જરૂરી હોય તેવા આદેશો આપવા માટે કોર્ટને સ્વાભાવિક સત્તાઓ પ્રદાન કરે છે.

ચુકાદો

SUPREME COURT OF INDIA (FROM MADRAS) (D.B.)

RDHANASUNDARI @ RRAJESWARI
Versus
A N UMAKANTH & ORS

Date of Decision: 06 March 2019

Hon'ble Judges: Uday Umesh Lalit, Dinesh Maheshwari

Case Type: Civil Appeal

Case No: 7292 of 2009

સિવિલ પ્રોસિજર કોડ, ૧૯૦૮ , ઓર્ડર ૧, નિયમ ૧૦ ; ઓર્ડર ૨૩, નિયમ ૧ વાદીએ દાવો પાછો ખેંચી લેવાની અથવા તેના દાવાને છોડી દેવાની ઘટનામાં પ્રતિવાદી, જેની સામે નિર્ણય લેવાનો નોંધપાત્ર પ્રશ્ન છે. સહ-પ્રતિવાદી, આપેલ દાવામાં જ ઉપરોક્ત સહ-પ્રતિવાદી સામે આવા પ્રશ્નના નિર્ધાર માટે વાદી તરીકે પોતાનું સ્થાનાંતરણ મેળવવાનો હકદાર છે. ઓર્ડર ૨૩ નિયમ ૧ - એ હેઠળ સત્તાનો ઉપયોગ કરવાની મૂળ આવશ્યકતા એ તપાસવાની રહેશે કે વાદી દાવો પાછો ખેંચવા માંગે છે કે નહીં. ઓર્ડર ૨૩ના નિયમ ૧ હેઠળ પોતાનો દાવો છોડી દેવા અને સ્થાનાંતરણની માંગ કરનાર પ્રતિવાદીને તેમાં રસ છે દાવાનો વિષય અને તે દ્વારા, અન્ય પ્રતિવાદી સામે ચુકાદો આપવાનો નોંધપાત્ર પ્રશ્ન- આવી સ્થિતિમાં,  પ્રતિવાદીને વાદીની જેમ જ દાવો ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપવામાં આવે છે, જેનાથી તેના અધિકારનાં ભંગની સંભાવનાને ટાળી શકાય છે. તેમજ દાવાઓનાં બિનજરૂરી ગુણાકારને પણ અવગણી શકાય.

વાદીએ દાવો પાછો ખેંચી લેવાની અથવા પોતાનો દાવો છોડી દેવાની ઘટનામાં, સહ-પ્રતિવાદી વિરુદ્ધ નિર્ણય લેવાનો નોંધપાત્ર પ્રશ્ન ધરાવતા પ્રતિવાદી, આવા પ્રશ્નનાં નિર્ધાર માટે વાદી તરીકે તેની બદલી મેળવવાનો હકદાર છે.

સમાપ્તિ

આ કાયદાકીય બિંદુ પરથી ન્યાય અને ન્યાયાધીશને યોગ્ય રીતે કાર્ય કરવા માટેનાં સિદ્ધાંતોને સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે. આ પ્રકારનાં નિયમો અને કાયદાકીય પ્રક્રિયાઓ ન્યાયિક માપદંડો અને ન્યાયની વ્યાખ્યાને ઉન્નત બનાવે છે, જેથી કોર્ટ યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકે.

વાદી તરીકે પ્રતિવાદીઓનું સ્થાનાંતરણ એ ન્યાય અને ઇક્વિટીના સિદ્ધાંતોમાં મૂળ એક પ્રક્રિયાગત પદ્ધતિ છે. કાયદાકીય કાયદામાં સ્પષ્ટપણે પ્રદાન કરવામાં આવ્યું ન હોવા છતાં, તે અદાલતોની અંતર્ગત શક્તિઓ અને ન્યાયિક દાખલાઓમાંથી લેવામાં આવ્યું છે. પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય ન્યાયની નિષ્ફળતાને રોકવા અને પક્ષકારો વચ્ચેના વાસ્તવિક વિવાદનાં વ્યાપક નિર્ણયની ખાતરી કરવાનો છે. સ્થાનાંતરણની મંજૂરી આપીને, અદાલતો કાર્યવાહીનાં ગુણાકારને ટાળી શકે છે, ન્યાયિક સંસાધનો બચાવી શકે છે અને ન્યાયના અંતને સરળ બનાવી શકે છે.

- ભિષ્મક પંડિત (એડવોકેટ)