નેશનલ ફિલ્મ અવોર્ડ્સનો રસપ્રદ ઇતિહાસ: જાણો ક્યારથી શરૂ થઈ ઇનામી રકમ અને શરૂઆતમાં વિજેતાઓને કેટલા રૂપિયા મળતા હતા
છેલ્લું અપડેટ : 22 Sept 2026
નેશનલ ફિલ્મ અવોર્ડ્સનો ઇતિહાસ ખૂબ જ જૂનો છે. લગભગ 7 દાયકા પહેલાં વર્ષ 1954માં ફિલ્મો માટે સરકાર દ્વારા અવોર્ડ્સ આપવાની શરૂઆત થઈ હતી. ત્યારે તેને 'સ્ટેટ અવોર્ડ્સ ફોર ફિલ્મ' તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. પાછળથી તેનું નામ બદલીને 'રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર' (નેશનલ ફિલ્મ અવોર્ડ્સ) કરવામાં આવ્યું. વિતેલા 7 દાયકામાં આ પ્રતિષ્ઠિત અવોર્ડ્સમાં ઘણા બદલાવો કરવામાં આવ્યા છે. ઘણી નવી કેટેગરીઝને પાછળથી ઉમેરવામાં આવી છે અને અવોર્ડ્સ આપવાની રીત-રસમોમાં પણ ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે. દેશની વિવિધતા અને સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપવા અને કળાને વધુ નિખારવાના હેતુથી રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારે પોતે જ એક સિદ્ધિ હાસિલ કરી છે અને આજે ભારતની ફિલ્મોનો ડંકો સમગ્ર વિશ્વમાં વાગી રહ્યો છે.
મંગળવાર, 22 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ 72મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારનું વિતરણ કરવામાં આવશે. આ પ્રસંગે કલાકારોને પ્રમાણપત્ર સાથે સ્વર્ણ અને રજત કમળ તથા રોકડ રકમ પણ આપવામાં આવશે. પરંતુ શું આ રકમ શરૂઆતથી જ આપવામાં આવતી હતી? શું જેટલા રૂપિયા ઇનામી રકમ તરીકે પહેલાં મળતા હતા તેટલા જ અત્યારે પણ મળે છે? અહીં જાણો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર માટે ઇનામી રકમની પ્રથા ક્યારથી શરૂ થઈ અને શરૂઆતથી લઈને અત્યાર સુધી તેમાં કેટલા બદલાવ આવ્યા છે.
રાષ્ટ્રીય પુરસ્કારો સાથે પહેલીવાર રોકડ રકમ ક્યારે આપવામાં આવી?
વર્ષ 1954માં રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારની શરૂઆત થઈ હતી. તે સમયે વિજેતાને સ્વર્ણ કે રજત ચંદ્રક અને પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવતા હતા. શરૂઆતમાં માત્ર દિગ્દર્શકો (ડિરેક્ટર્સ)ને જ આ સન્માન મળતું હતું. 1968થી અભિનેતાઓ અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં પણ સન્માન આપવાનું શરૂ કરાયું. તો બીજી તરફ, દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કારની જાહેરાત પાછળથી કરવામાં આવી અને 1969થી દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર આપવાની શરૂઆત થઈ. 1954થી 1956 સુધી અવોર્ડ સાથે કોઈ ઇનામી રકમ આપવામાં આવતી નહોતી. તેની શરૂઆત વર્ષ 1957થી થઈ.
1957થી વિજેતાઓને ₹5,000ની રોકડ રકમ આપવામાં આવતી હતી. ત્યારબાદ વર્ષ 1967થી તેને વધારીને ₹10,000 કરવામાં આવી અને વર્ષ 1973 સુધી આ રકમ આપવામાં આવી. વર્ષ 1974માં 22મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર સમારોહમાં આ રકમ વધારીને ₹15,000 કરવામાં આવી, જ્યારે વર્ષ 1977માં 25મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારમાં આ રકમ વધીને ₹20,000 થઈ ગઈ હતી.
શરૂઆતથી જ નેશનલ અવોર્ડનો હેતુ કલાકારોને પ્રોત્સાહિત કરવાનો અને તેમનું મનોબળ વધારવાનો રહ્યો છે. 28મા સંસ્કરણમાં કલાકારોને વધુ ફાયદો મળ્યો અને વર્ષ 1980માં પુરસ્કારો સાથે શ્રેષ્ઠ ડિરેક્ટર્સને ₹50,000ની ઇનામી રકમ આપવાનું શરૂ થયું. 2006માં 54મા નેશનલ ફિલ્મ અવોર્ડ્સ સુધીમાં આ રકમ વધીને ₹2,50,000 થઈ ગઈ. જ્યારે વર્તમાન સમયની વાત કરીએ તો, 72મા સંસ્કરણમાં સૌથી વધુ પ્રાઈઝ મની ₹3 લાખની છે. જ્યારે કળા ક્ષેત્રે દેશનો સૌથી પ્રતિષ્ઠિત દાદાસાહેબ ફાળકે અવોર્ડ જીતનાર કલાકારને ₹10 લાખની ઇનામી રકમ આપવામાં આવશે.
ડિરેક્ટર્સને એક્ટર્સ કરતાં વધુ પ્રાઈઝ મની મળે છે
રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારની જ્યારે શરૂઆત થઈ ત્યારે માત્ર ડિરેક્ટર્સને જ સન્માનિત કરવામાં આવતા હતા. 1954થી 1967 સુધી આ જ સિલસિલો ચાલ્યો. ત્યારબાદ 1968થી અભિનેતાઓને પણ પુરસ્કાર આપવાનું શરૂ થયું અને તેમાં ગાયકો સહિત અન્ય ટેકનિશિયનોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો. અભિનય માટેનો પહેલો નેશનલ અવોર્ડ બંગાળી એક્ટર ઉત્તમ કુમારને 'એન્ટોની ફિરંગી' ફિલ્મ માટે મળ્યો હતો. તો શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી (બેસ્ટ એક્ટ્રેસ)નો નેશનલ અવોર્ડ 'રાત ઓર દિન' ફિલ્મ માટે નરગીસને મળ્યો હતો. ત્યારથી જ વિવિધ શ્રેણીઓના શ્રેષ્ઠ કલાકારોને નેશનલ અવોર્ડથી સન્માનિત કરવામાં આવે છે.
આમાં ખાસ વાત એ છે કે ભલે ગ્લેમર વર્લ્ડમાં એક્ટર્સની લોકપ્રિયતા ડિરેક્ટર્સ કરતાં વધુ હોય, પરંતુ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોમાં દાદાસાહેબ ફાળકેથી સન્માનિત કલાકાર પછી સૌથી વધુ ઇનામી રકમ ડિરેક્ટર્સને જ મળે છે. તે પછી એક્ટર્સનો નંબર આવે છે. વર્તમાન સમયની વાત કરીએ તો, બેસ્ટ ફીચર ફિલ્મ માટે ₹3,00,000ની ઇનામી રકમ આપવામાં આવે છે, જ્યારે બેસ્ટ એક્ટર્સને ₹2,00,000ની રકમ આપવામાં આવે છે.
આ વર્ષે કયા-કયા કલાકારો સન્માનિત થશે?
હવે આ સિલસિલો 72મા નેશનલ ફિલ્મ અવોર્ડ્સ સુધી પહોંચી ગયો છે. આ વર્ષે દાદાસાહેબ ફાળકે અવોર્ડ દિગ્ગજ એક્ટર અનંત નાગને આપવામાં આવી રહ્યો છે. બીજી તરફ, બેસ્ટ ફિલ્મનો અવોર્ડ 'આર્ટિકલ 370'ને મળી રહ્યો છે, જ્યારે બેસ્ટ ડિરેક્ટરનો અવોર્ડ 'અમરન' ફિલ્મ માટે રાજકુમાર પેરિયાસામીને મળી રહ્યો છે. આ ઉપરાંત, બેસ્ટ એક્ટરનો અવોર્ડ કાર્તિક આર્યન અને મમ્મુટીના નામે રહ્યો છે અને બેસ્ટ એક્ટ્રેસનો અવોર્ડ 'આર્ટિકલ 370' માટે જ યામી ગૌતમને આપવામાં આવી રહ્યો છે.