VIDEO: NPT પર સહી ન હોવા છતાં ભારતને કેવી રીતે મળ્યું ઓસ્ટ્રેલિયાનું પરમાણુ ઇંધણ? જાણો ૨૦૧૪ના એ કરારની અંદરની વાત
છેલ્લું અપડેટ : 10 Jul 2026
ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયાના વ્યૂહાત્મક સંબંધોમાં યુરેનિયમ સપ્લાય સદીનો સૌથી મોટો ટર્નિંગ પોઇન્ટ સાબિત થઈ રહ્યો છે. વૈશ્વિક સ્તરે ઉર્જાની વધતી માંગ વચ્ચે ઓસ્ટ્રેલિયા પાસેથી પરમાણુ ઇંધણ મેળવવું એ ભારતના ન્યુક્લિયર પ્રોગ્રામ માટે અત્યંત મહત્વનું છે.
ઓસ્ટ્રેલિયાનું યુરેનિયમ કેમ આટલું ખાસ છે?
ઓસ્ટ્રેલિયા પાસે દુનિયાના કુલ જ્ઞાત Recoverable Uranium Reserves (પુનઃપ્રાપ્ત કરી શકાય તેવા યુરેનિયમ ભંડાર)નો અંદાજે ૨૮ થી ૩૦ ટકા હિસ્સો છે. આ જથ્થો વિશ્વના કોઈપણ દેશ કરતાં ઘણો વધારે છે. ઓસ્ટ્રેલિયાના યુરેનિયમની ગુણવત્તા પણ ખૂબ જ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. તેનો ઓર (કાચું ધાતુ) High-Grade (ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળો) હોય છે, જેના લીધે તેમાંથી યુરેનિયમ છૂટું પાડવું આર્થિક રીતે સસ્તું અને ફાયદાકારક બને છે.
રાસાયણિક દ્રષ્ટિએ આ સામાન્ય કુદરતી યુરેનિયમ (મોટેભાગે U−238 અને ઓછી માત્રામાં U−235) જ છે, પરંતુ ઓસ્ટ્રેલિયાનું સ્થિર રાજકીય વાતાવરણ, મજબૂત લોકશાહી અને કડક સુરક્ષા નીતિઓ તેને વિશ્વસનીય Safe Supplier (સુરક્ષિત આપૂર્તિકર્તા) બનાવે છે.
ભારતને ઓસ્ટ્રેલિયાના યુરેનિયમની શા માટે જરૂર પડી?
ઘરેલું ઉત્પાદનની મર્યાદા: ભારત પાસે યુરેનિયમનો ભંડાર ખૂબ ઓછો છે અને તે પણ Low-Grade (નબળી ગુણવત્તા)નો છે. દેશનું વાર્ષિક ઘરેલું ઉત્પાદન માત્ર ૪૦૦-૫૦૦ ટન છે, જ્યારે જરૂરિયાત હજારો ટનની છે.
ઉર્જા સુરક્ષા (Energy Security): ભારત પોતાના ન્યુક્લિયર પાવર ઉત્પાદનને વધારીને ૨૨ ગીગાવોટ કે તેનાથી વધુ કરવા માંગે છે. દેશના PHWR (Pressurized Heavy Water Reactors) ને સતત ચાલુ રાખવા માટે સ્થિર ઇંધણ પુરવઠો અનિવાર્ય છે.
એકહથ્થુ નિર્ભરતા ઘટાડવી: ભારત અત્યાર સુધી રશિયા અને કઝાકિસ્તાન જેવા મર્યાદિત સ્રોતો પર નિર્ભર રહ્યું છે, જે લાંબા ગાળે જોખમી સાબિત થઈ શકે. ઓસ્ટ્રેલિયા એક મોટો અને વૈવિધ્યસભર વિકલ્પ પૂરો પાડે છે.
ગ્લોબલ ટાર્ગેટ્સ: આ સસ્તું અને સ્વચ્છ ઇંધણ ભારતના વીજળીના ભાવ નિયંત્રિત રાખવામાં અને Net-Zero Carbon Emission (નેટ-ઝીરો કાર્બન ઉત્સર્જન)ના લક્ષ્યાંકોને પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરે છે.
ઇનકારથી ૨૦૧૪ના ઐતિહાસિક કરાર સુધીની સફર
૧૯૭૪માં ભારતના 'પોખરણ-૧' પરમાણુ પરીક્ષણ બાદ પશ્ચિમી દેશો ભારતથી નારાજ થયા હતા. ૧૯૭૮માં ઓસ્ટ્રેલિયાએ કડક વલણ અપનાવ્યું કે તેઓ માત્ર NPT (Nuclear Non-Proliferation Treaty - પરમાણુ અપ્રસાર સંધિ) પર હસ્તાક્ષર કરનારા દેશોને જ યુરેનિયમ વેચશે. ભારતે NPTને પક્ષપાતી ગણાવીને તેના પર સહી કરવાનો સાફ ઇનકાર કર્યો હતો. ૧૯૯૮ના 'પોખરણ-૨' પરીક્ષણ પછી આ સંબંધો વધુ વણસ્યા હતા.
આ ગતિરોધ વર્ષ ૨૦૦૮માં તૂટ્યો જ્યારે ભારત-અમેરિકા વચ્ચે Civil Nuclear Deal થઈ અને ભારતને NSG (Nuclear Suppliers Group) તરફથી વિશેષ છૂટછાટ મળી. ભારતે પોતાના સૈન્ય અને નાગરિક પરમાણુ કાર્યક્રમો અલગ કર્યા અને સિવિલ રિએક્ટર્સને IAEA (International Atomic Energy Agency) ની દેખરેખ હેઠળ મૂક્યા.
આ સકારાત્મક પગલાંને કારણે વર્ષ ૨૦૧૪માં ઓસ્ટ્રેલિયાના તત્કાલીન પીએમ ટોની એબોટની ભારત મુલાકાત દરમિયાન ઐતિહાસિક Civil Nuclear Cooperation Agreement (નાગરિક પરમાણુ સહયોગ કરાર) પર હસ્તાક્ષર થયા. આ સાથે ઓસ્ટ્રેલિયા પોતાની નીતિ બદલીને NPT પર સહી ન કરનાર ભારતને યુરેનિયમ આપવા માટે રાજી થઈ ગયું.
વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક મહત્વ
આ ડીલ માત્ર પરમાણુ ઇંધણની લેવડદેવડ પૂરતી મર્યાદિત નથી. તે ઇન્ડો-પેસિફિક રીજન (હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્ર) માં ચીનના વધી રહેલા પ્રભાવ વચ્ચે Quad (Quadrilateral Security Dialogue) ગઠબંધનને વધુ મજબૂત બનાવે છે. ઓસ્ટ્રેલિયા પાસે વર્ષ ૨૦૪૦-૪૭ સુધી ભારતની વધતી જતી પરમાણુ ઉર્જાની જરૂરિયાતોને એકલે હાથે પૂરી કરવાની ક્ષમતા છે, જે ભારતની ઉર્જા આત્મનિર્ભરતા માટે માઈલસ્ટોન સાબિત થશે.
