બેંકિંગ સિસ્ટમમાં વધારાની રોકડ, RBIએ લગાવી બ્રેક, જાણો શું થશે અસર
છેલ્લું અપડેટ : 23 Sept 2026
ભારતીય બેંકિંગ સિસ્ટમ (Banking System)માં હાલમાં જરૂરિયાત કરતાં વધુ નાણાં ઉપલબ્ધ છે. 21 સપ્ટેમ્બર સુધી બેંકો પાસે અંદાજે ₹4.92 લાખ કરોડની વધારાની લિક્વિડિટી (Surplus Liquidity) હતી. આ વધારાની રોકડને નિયંત્રિત કરવા અને બજારમાં ટૂંકા ગાળાના વ્યાજદર (Short-term Interest Rate)માં સંતુલન જાળવવા માટે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)એ એક દિવસ માટે ₹71,971 કરોડ શોષી લીધા છે.
RBIએ VRRR દ્વારા પૈસા શા માટે શોષ્યા?
RBIએ વધારાની લિક્વિડિટી ઘટાડવા માટે ₹75,000 કરોડની વેરિએબલ રેટ રિવર્સ રેપો (Variable Rate Reverse Repo - VRRR) હરાજી યોજી હતી. જોકે, બેંકોએ કુલ ₹71,971 કરોડ RBI પાસે જમા કરાવ્યા.
આ પ્રક્રિયામાં બેંકો પોતાની વધારાની રકમ થોડા સમય માટે RBI પાસે રાખે છે અને તેના બદલામાં નિર્ધારિત વ્યાજ મેળવે છે. આ રીતે બેંકો પાસે ઉપલબ્ધ વધારાની રોકડનો એક હિસ્સો અસ્થાયી રીતે બજારમાંથી બહાર આવે છે.
બેંકિંગ સિસ્ટમમાં આટલી વધારાની રોકડ ક્યાંથી આવી?
બેંકિંગ સિસ્ટમમાં સરપ્લસ લિક્વિડિટી વધવાના અનેક કારણો હોઈ શકે છે. તેમાં વિદેશી ચલણ સંબંધિત વ્યવહારો (Foreign Exchange Transactions), બેંકોની વિદેશી ચલણ થાપણોમાં ફેરફાર અને RBIની વિવિધ નાણાકીય કામગીરીનો સમાવેશ થાય છે.
જ્યારે આવી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા બેંકિંગ સિસ્ટમમાં નાણાંનો પ્રવાહ વધે છે, ત્યારે બેંકો પાસે તેમની તાત્કાલિક જરૂરિયાત કરતાં વધુ રોકડ ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં RBI લિક્વિડિટી મેનેજમેન્ટ (Liquidity Management) દ્વારા વધારાના નાણાંને નિયંત્રિત કરે છે.
વધારે રોકડથી વ્યાજદર પર શું અસર થાય?
બેંકિંગ સિસ્ટમમાં જરૂરિયાત કરતાં વધુ નાણાં હોય ત્યારે બેંકો વચ્ચેના ટૂંકા ગાળાના ધિરાણના વ્યાજદર (Short-term Lending Rates) પર ઘટાડાનું દબાણ આવી શકે છે. RBI આવા ઓપરેશન દ્વારા બજારમાં ઉપલબ્ધ નાણાંનું પ્રમાણ સંતુલિત રાખવાનો પ્રયાસ કરે છે.
જો સિસ્ટમમાં રોકડ ખૂબ ઓછી હોય તો ધિરાણ મેળવવું મોંઘું બની શકે છે. બીજી તરફ, વધારે લિક્વિડિટી હોય તો ટૂંકા ગાળાના વ્યાજદર નીચે આવવાની શક્યતા રહે છે. તેથી RBI માટે યોગ્ય સંતુલન જાળવવું મહત્વપૂર્ણ છે.
શું હોમ લોન અને કાર લોન મોંઘી કે સસ્તી થશે?
RBI દ્વારા કરવામાં આવેલા આ VRRR ઓપરેશનની તમારા બેંક ખાતામાં રહેલી થાપણો પર સીધી અસર થતી નથી. સામાન્ય ગ્રાહકોના બચત ખાતા અથવા ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટમાં રહેલી રકમને આ પગલું સીધી રીતે અસર કરતું નથી.
જોકે, બેંકિંગ સિસ્ટમની લિક્વિડિટીમાં ફેરફાર બજારના ટૂંકા ગાળાના વ્યાજદરને અસર કરી શકે છે. તેના કારણે આગળ જતાં હોમ લોન (Home Loan), કાર લોન (Car Loan) અને અન્ય લોનના વ્યાજદર પર પરોક્ષ અસર થઈ શકે છે. પરંતુ માત્ર એક દિવસના VRRR ઓપરેશનથી લોનના વ્યાજદરમાં તાત્કાલિક ફેરફાર થાય તે જરૂરી નથી.
RBI લિક્વિડિટી મેનેજમેન્ટ કેમ કરે છે?
RBI માટે નાણાકીય વ્યવસ્થામાં લિક્વિડિટીનું સંતુલન જાળવવું જરૂરી છે. બજારમાં પૈસાની અછત હોય તો ધિરાણ મોંઘું થઈ શકે છે, જ્યારે જરૂરિયાત કરતાં વધારે પૈસા ઉપલબ્ધ હોય તો ટૂંકા ગાળાના વ્યાજદર પર ઘટાડાનું દબાણ આવી શકે છે.
આથી RBI આર્થિક પરિસ્થિતિ પ્રમાણે વિવિધ સાધનોનો ઉપયોગ કરે છે. વધારાની લિક્વિડિટી હોય ત્યારે VRRR જેવા ઉપાયો દ્વારા નાણાં અસ્થાયી રીતે શોષવામાં આવે છે, જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે બજારમાં લિક્વિડિટી વધારવાના પગલાં પણ લેવામાં આવે છે.
₹4.92 લાખ કરોડની સરપ્લસ લિક્વિડિટી પર RBIની નજર
21 સપ્ટેમ્બર સુધી બેંકિંગ સિસ્ટમમાં અંદાજે ₹4.92 લાખ કરોડની વધારાની લિક્વિડિટી હતી. તેની વચ્ચે RBIનું ₹71,971 કરોડનું VRRR ઓપરેશન નાણાકીય વ્યવસ્થામાં રોકડના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરવાની પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે.
RBIનો હેતુ બજારમાંથી તમામ વધારાના નાણાં પાછા ખેંચવાનો નથી. મુખ્ય હેતુ એ છે કે બેંકિંગ સિસ્ટમમાં એટલી લિક્વિડિટી જળવાઈ રહે કે આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ (Economic Activities) સરળતાથી ચાલુ રહે અને ટૂંકા ગાળાના વ્યાજદરમાં અચાનક અસંતુલન ન સર્જાય.
