CNG vs EV: કાર ખરીદતા પહેલાં જાણી લો આ રિપોર્ટ, નહીં તો થશે પસ્તાવો
છેલ્લું અપડેટ : 04 Oct 2026
ભારતમાં વધતા પ્રદૂષણ વચ્ચે સરકાર ઇલેક્ટ્રિક (EV) અને સીએનજી (CNG) વાહનોને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. આ જ કારણ છે કે રસ્તાઓ પર હવે ઇલેક્ટ્રિક અને સીએનજી કારની સંખ્યા સતત વધી રહી છે. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે ઇલેક્ટ્રિક કાર પર્યાવરણ માટે વધુ સારી છે, કારણ કે ચાલતી વખતે તેમાંથી ધુમાડો નીકળતો નથી. પરંતુ TERIનો એક અભ્યાસ આ ચિત્ર પાછળનું બીજું પાસું સામે લાવે છે.
ધ એનર્જી એન્ડ રિસોર્સિસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (TERI)ની સ્ટડી મુજબ, ભારતના હાલના પાવર મિક્સ (વીજ ઉત્પાદનના સ્ત્રોતો) ને જોતાં સીએનજી વાહનો પોતાની સમગ્ર લાઈફસાઈકલમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનોની તુલનામાં પર્યાવરણ પર ઓછી અસર છોડી શકે છે. એટલે કે માત્ર કારમાંથી નીકળતા ધુમાડાને જોવો જ પૂરતો નથી, પરંતુ બળતણ કે વીજળીના ઉત્પાદનથી લઈને વાહનના વપરાશ સુધીની આખી સિસ્ટમને જોવી જરૂરી છે.
આ સ્ટડી 'વેલ-ટુ-વ્હીલ' (Well-to-Wheel) એનાલિસિસ પર આધારિત છે. તેમાં ઇંધણ કે વીજળી તૈયાર થવાથી લઈને વાહન ચાલવા સુધી થતાં કુલ ઉત્સર્જન (Emission) ને ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યું છે. અહીં સમજો કે આ સરખામણીમાં CNG અને EV ને લઈને શું સામે આવ્યું છે.
EV ચલાવતી વખતે ધુમાડો નહીં, પરંતુ વીજળી ક્યાંથી આવે છે?
ઇલેક્ટ્રિક કારની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તેને ચલાવતી વખતે તેના એક્ઝોસ્ટમાંથી કોઈ ધુમાડો નીકળતો નથી. પરંતુ EV ને ચાર્જ કરવા માટે જે વીજળીની જરૂર પડે છે, તેનો મોટો હિસ્સો હજુ પણ કોલસાથી ચાલતા પાવર પ્લાન્ટમાંથી આવે છે.
ભારતનો પાવર ગ્રિડ હજુ પણ પૂરેપૂરો રિન્યુએબલ એનર્જી (અક્ષય ઊર્જા) પર નિર્ભર નથી. એવામાં ઇલેક્ટ્રિક કારને ચાર્જ કરવા માટે વીજળી બનાવવા દરમિયાન પણ કાર્બન ઉત્સર્જન થાય છે. તેથી કોઈ EVની પર્યાવરણ પર પડતી કુલ અસરનું આકલન માત્ર તેના રોડ પર ચાલવા દરમિયાન થતા ઉત્સર્જન પરથી ન કરી શકાય.
આ જ કારણ છે કે વર્તમાન વીજ વ્યવસ્થાને ધ્યાનમાં રાખતા EVનું કુલ લાઈફસાઈકલ ઉત્સર્જન અપેક્ષા કરતાં વધુ હોઈ શકે છે.
CNG આ સરખામણીમાં કેમ આગળ રહ્યું?
TERI ના સ્ટડીમાં માત્ર કાર ચાલતી વખતે થતા પ્રદૂષણને જોવામાં આવ્યું નથી. તેમાં એ પણ જોવામાં આવ્યું કે CNG બનાવવા, તેને કાર સુધી પહોંચાડવા અને પછી કારમાં વપરાશ કરવા દરમિયાન કેટલું પ્રદૂષણ થાય છે. આવી જ રીતે EV માટે તેને ચાર્જ કરવામાં વપરાતી વીજળીનો પણ હિસાબ લગાવવામાં આવ્યો.
CNG પણ પેટ્રોલ અને ડીઝલની જેમ એક ફોસિલ ફ્યુઅલ (અશ્મિભૂત બળતણ) છે, પરંતુ તેનાથી પેટ્રોલ અને ડીઝલની સરખામણીએ ઓછું પ્રદૂષણ થાય છે. જ્યારે CNG ની આખી સફર એટલે કે તેને બનાવવાથી લઈને કાર ચલાવવા સુધીનો હિસાબ લગાવવામાં આવ્યો અને તેની તુલના EV સાથે કરવામાં આવી, તો હાલની સ્થિતિમાં CNG ની પર્યાવરણ પર ઓછી અસર જોવા મળી.
EV ની બેટરી પણ છે મોટો પડકાર
ઇલેક્ટ્રિક કારોમાં એક મોટી બેટરી લાગેલી હોય છે, જેને બનાવવામાં પણ પર્યાવરણ પર અસર પડે છે. આ બેટરી બનાવવા માટે લિથિયમ, કોબાલ્ટ અને નિકલ જેવી વસ્તુઓની જરૂર પડે છે. તેને જમીનમાંથી ખોદીને કાઢવામાં અને બેટરી બનાવવામાં ખૂબ જ વીજળી અને ઊર્જા વપરાય છે.
આ સિવાય, જ્યારે EV ની બેટરી જૂની થઈ જાય છે ત્યારે તેને ફેંકવી પણ સરળ નથી હોતી. જૂની બેટરીને યોગ્ય રીતે રિસાઇકલ કરવી જરૂરી છે, જેથી તેનાથી પર્યાવરણને નુકસાન ન થાય. આવનારા સમયમાં જ્યારે ઇલેક્ટ્રિક કારોની સંખ્યા વધશે, ત્યારે જૂની બેટરીઓનો નિકાલ કરવો પણ એક મોટો પડકાર બની શકે છે. CNG વાહનોમાં EV જેવી મોટી બેટરી નથી હોતી, તેથી બેટરીના ઉત્પાદન, રિસાઇક્લિંગ અને ડિસ્પોઝલથી જોડાયેલા પડકારો અહીં નથી આવતા.
શું એનો અર્થ એ છે કે EV પર્યાવરણ માટે ખરાબ છે?
આનો અર્થ એવો નથી કે ઇલેક્ટ્રિક કારો પર્યાવરણ માટે ખરાબ છે. અસલ વાત એ છે કે EVને ચાર્જ કરવા માટે વીજળી ક્યાંથી આવી રહી છે, તેની પણ પર્યાવરણ પર અસર પડે છે. ભારતમાં હજુ પણ વીજળીનો એક મોટો હિસ્સો કોલસામાંથી બને છે. જો આવનારા સમયમાં વીજળી બનાવવા માટે સોલર એનર્જી, વિન્ડ એનર્જી અને અન્ય ગ્રીન એનર્જી સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ વધશે, તો EVથી થતું કુલ પ્રદૂષણ પણ ઘટી શકે છે.
એટલે કે EV કેટલી 'ગ્રીન' છે, તે માત્ર કાર પર આધારિત નથી, પરંતુ તેને ચાર્જ કરતી વીજળી પર પણ આધાર રાખે છે. હાલમાં CNGને આ બાબતમાં ફાયદો મળી રહ્યો છે, પરંતુ જો ભારતમાં ક્લીન એનર્જીથી વીજળી બનાવવાનું કામ વધશે, તો EV પર્યાવરણ માટે વધુ ઉત્તમ વિકલ્પ બની શકે છે. આ દ્રષ્ટિએ CNG અને CNG-હાઇબ્રિડ ટેક્નોલોજીને ઇલેક્ટ્રિક મોબિલિટી તરફ આગળ વધવા વચ્ચેના એક વચગાળાના વિકલ્પ (Interim Option) તરીકે જોઈ શકાય છે.
