Nobel Prize 2026: મેડિસિનનું નોબેલ પુરસ્કાર ત્રણ વૈજ્ઞાનિકોને, Optogeneticsની શોધે બદલ્યું મગજના સંશોધનનું ક્ષેત્ર
છેલ્લું અપડેટ : 05 Oct 2026
વર્ષ 2026નું ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિન (Physiology or Medicine) ક્ષેત્રનું નોબેલ પુરસ્કાર (Nobel Prize) કાર્લ ડેઇસરોથ (Karl Deisseroth), પીટર હેગેમેન (Peter Hegemann) અને જ્યોર્ગ નાગેલ (Georg Nagel)ને સંયુક્ત રીતે એનાયત કરવામાં આવ્યું છે. નોબેલ એસેમ્બલી (Nobel Assembly)એ સોમવારે, 5 ઓક્ટોબરે આ જાહેરાત કરી હતી. ત્રણેય વૈજ્ઞાનિકોને પ્રકાશથી નિયંત્રિત થઈ શકતા આયન ચેનલ્સ (Light-gated Ion Channels) અને ઓપ્ટોજેનેટિક્સ (Optogenetics) ક્ષેત્રે કરેલા મહત્વપૂર્ણ સંશોધન માટે આ સન્માન આપવામાં આવ્યું છે.
ત્રણ વૈજ્ઞાનિકોના સંશોધનથી મગજને સમજવામાં ક્રાંતિ
કાર્લ ડેઇસરોથ, પીટર હેગેમેન અને જ્યોર્ગ નાગેલના સંશોધને મગજના કોષો (Nerve Cells) કેવી રીતે કામ કરે છે અને ચોક્કસ ન્યુરલ સર્કિટ્સ (Neural Circuits) યાદશક્તિ, લાગણીઓ અને વર્તનને કેવી રીતે અસર કરે છે તે સમજવા માટે નવી રીત આપી છે.
તેમના સંશોધનના આધારે વિકસેલી Optogenetics એવી પદ્ધતિ છે, જેમાં પ્રકાશનો ઉપયોગ કરીને ચોક્કસ નર્વ સેલ્સને નિયંત્રિત કરી શકાય છે. આ ટેકનિકે વૈજ્ઞાનિકોને મગજના ચોક્કસ ભાગમાં રહેલા કોષોને સક્રિય અથવા નિષ્ક્રિય કરીને તેમના કાર્યનો અભ્યાસ કરવાની તક આપી છે.
શરૂઆત એક નાના શેવાળના સંશોધનથી થઈ
Optogeneticsની શરૂઆત પીટર હેગેમેન અને જ્યોર્ગ નાગેલના એકકોષીય શેવાળ (Single-celled Alga) Chlamydomonas પરના સંશોધનથી થઈ હતી. બંને વૈજ્ઞાનિકોએ આ શેવાળની સપાટી પર રહેલા Channelrhodopsin નામના પ્રોટીનની ઓળખ કરી હતી.
આ પ્રોટીન પર વાદળી પ્રકાશ (Blue Light) પડતાં તે એક ચેનલ ખોલે છે. આ ચેનલ દ્વારા ચાર્જ ધરાવતા કણો પસાર થાય છે અને તેના કારણે ઇલેક્ટ્રિકલ સિગ્નલ (Electrical Signal) ઉત્પન્ન થાય છે. આ શોધ આગળ જઈને મગજના નર્વ સેલ્સને પ્રકાશથી નિયંત્રિત કરવાની ટેકનિક માટે આધાર બની.
ડેઇસરોથે નર્વ સેલ્સમાં કર્યો મોટો પ્રયોગ
કાર્લ ડેઇસરોથે Channelrhodopsin માટે જવાબદાર જીન (Gene) ઉંદરના નર્વ સેલ્સમાં દાખલ કર્યું. ત્યારબાદ નર્વ સેલ્સ પર વાદળી પ્રકાશ પાડતાં તેઓ નર્વ સિગ્નલ (Nerve Signal) શરૂ કરી શકતા હતા.
ડેઇસરોથે આ મહત્વપૂર્ણ સંશોધન 2005માં પ્રકાશિત કર્યું હતું. ત્યારબાદ માત્ર બે વર્ષમાં તેમણે જીવંત ઉંદરના મગજમાં પણ આ Light-controlled Switch કામ કરી શકે છે તે દર્શાવ્યું હતું. આ ટેકનિકને ત્યારબાદ Optogenetics નામ મળ્યું.
મગજના સંશોધનમાં આવી નવી ક્રાંતિ
Optogeneticsના કારણે સંશોધકો હવે મગજના ચોક્કસ નર્વ સેલ્સને પ્રકાશની મદદથી નિયંત્રિત કરી શકે છે. આ પદ્ધતિથી કયા ન્યુરલ સર્કિટ્સ ચોક્કસ યાદો (Memories), લાગણીઓ (Feelings) અને વર્તન (Behaviours) સાથે જોડાયેલા છે તે સમજવામાં મદદ મળી રહી છે.
આ ટેકનિકે મગજના વિવિધ રોગો અને ન્યુરોલોજિકલ પ્રક્રિયાઓ (Neurological Processes) અંગેના સંશોધનને પણ નવી દિશા આપી છે. વૈજ્ઞાનિકો માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે તેઓ મગજના અત્યંત ચોક્કસ કોષોના કાર્યને નિયંત્રિત કરીને તેની અસરનો અભ્યાસ કરી શકે છે.
આંખોની રોશની પરત લાવવામાં પણ ઉપયોગની આશા
Optogeneticsનો ઉપયોગ હાલમાં મુખ્યત્વે સંશોધન ક્ષેત્રે થઈ રહ્યો છે, પરંતુ વૈજ્ઞાનિકો તેની મદદથી દૃષ્ટિ ગુમાવનારા લોકોની આંખોની રોશની (Vision) પરત લાવવાની શક્યતાઓ પણ શોધી રહ્યા છે.
આ ટેકનિકનો વધુ વિકાસ થાય તો ભવિષ્યમાં દૃષ્ટિ સંબંધિત કેટલીક ગંભીર સમસ્યાઓની સારવાર માટે નવી પદ્ધતિ વિકસવાની આશા છે. ત્રણેય વૈજ્ઞાનિકોની શોધે માત્ર મગજના અભ્યાસને જ નહીં, પરંતુ ન્યુરોસાયન્સ (Neuroscience) અને મેડિકલ રિસર્ચ (Medical Research)ના ક્ષેત્રને પણ નવી દિશા આપી છે.