કૈલાશ માનસરોવર યાત્રાના રૂટ પર નેપાળે ભારત અને ચીન સામે નોંધાવ્યો વિરોધ, જાણો શું છે આ 'Lipulekh dispute'
છેલ્લું અપડેટ : 04 May 2026
નેપાળે લિપુલેખ પાસથી કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા શરૂ કરવા બદલ ભારત અને ચીન સામે વાંધો ઉઠાવ્યો છે. નેપાળે આ વિસ્તારને પોતાનો ગણાવતા 1816ની સુગૌલી સંધિનો હવાલો આપ્યો છે. ભારતે આ દાવાઓને ફગાવી દીધા છે અને કહ્યું છે કે 1954થી આ એક પરંપરાગત માર્ગ રહ્યો છે.
નેપાળ સરકારે 3 મે 2026ના રોજ ભારત અને ચીનને રાજદ્વારી નોંધ (Diplomatic Note) મોકલીને લિપુલેખ પાસથી કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા શરૂ કરવા સામે સખત વાંધો વ્યક્ત કર્યો છે. નેપાળનું કહેવું છે કે આ વિસ્તાર તેનો સાર્વભૌમ પ્રદેશ છે. 1816ની સુગૌલી સંધિ મુજબ લિમ્પિયાધુરા, લિપુલેખ અને કાલાપાણી તેના ભાગ છે. નેપાળે કહ્યું કે તેની સહમતિ વિના આ માર્ગનો ઉપયોગ ન કરવો જોઈએ.
નેપાળના વિદેશ મંત્રાલયે નિવેદન જારી કરીને જણાવ્યું હતું કે ભારત અને ચીને યાત્રાનો માર્ગ નક્કી કરતી વખતે નેપાળની કોઈ સલાહ લીધી નથી. નેપાળે દાવો કર્યો હતો કે મહાકાલી નદીની પૂર્વમાં આવેલો આ આખો વિસ્તાર તેનો છે. નેપાળ સરકારે બંને દેશોને લેખિતમાં પોતાનો વિરોધ નોંધાવ્યો છે. નવા વડાપ્રધાન બાલેન શાહના કાર્યકાળની શરૂઆતમાં આ મુદ્દો તેમની સામે એક મોટી કસોટી બની ગયો છે.
લિપુલેખ પાસના ઐતિહાસિક પુરાવા
લિપુલેખ પાસ હિમાલયમાં આવેલો એક ઊંચો ઘાટ (પાસ) છે જે ભારત (ઉત્તરાખંડ), નેપાળ અને ચીન (તિબેટ)ના ટ્રાયજંક્શન પર સ્થિત છે. 1816ની સુગૌલી સંધિમાં મહાકાલી નદીને નેપાળની પશ્ચિમી સરહદ માનવામાં આવી હતી. પરંતુ નદીના ઉદગમ સ્થાનને લઈને મતભેદ છે. નેપાળ કહે છે કે નદી લિમ્પિયાધુરાથી નીકળે છે, જ્યારે ભારતનો દાવો છે કે તે લિપુલેખ પાસેથી નીકળે છે.
ભારત પાસે મજબૂત ઐતિહાસિક પુરાવા છે. લિપુલેખ પાસ 1954થી જ કૈલાશ માનસરોવર યાત્રાનો પરંપરાગત માર્ગ રહ્યો છે. બ્રિટિશ કાળથી જ આ વિસ્તાર ભારતીય પ્રશાસન હેઠળ રહ્યો છે. 1962ના ભારત-ચીન યુદ્ધ પછી ભારતે અહીં પોતાની હાજરી મજબૂત કરી હતી. ભારતે કહ્યું છે કે નેપાળના દાવાઓ ઐતિહાસિક તથ્યો અને પુરાવાઓ પર આધારિત નથી.
અગાઉની ઘટનાઓ અને નેપાળના અવરોધો
આ પહેલીવાર નથી જ્યારે નેપાળે લિપુલેખ માર્ગ પર વાંધો ઉઠાવ્યો હોય:
2015: જ્યારે ભારત અને ચીને લિપુલેખને વેપાર માર્ગ બનાવવાનો નિર્ણય લીધો ત્યારે નેપાળે વિરોધ કર્યો હતો.
2020: નેપાળે પોતાનો નવો રાજકીય નકશો જારી કર્યો જેમાં કાલાપાણી, લિપુલેખ અને લિમ્પિયાધુરાને પોતાના પ્રદેશ તરીકે દર્શાવ્યા. આનાથી ભારત-નેપાળ સંબંધોમાં તણાવ વધ્યો હતો.
નેપાળે અગાઉ પણ રોડ નિર્માણ, વેપાર અને યાત્રા સંબંધી પ્રવૃત્તિઓ પર વાંધો નોંધાવ્યો છે.
ભારત આ દાવાઓને ફગાવતું રહ્યું છે અને કહે છે કે લિપુલેખ માર્ગ દાયકાઓથી કોઈપણ અવરોધ વિના ઉપયોગમાં લેવાય છે.
ભારતની પ્રતિક્રિયા
ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે લિપુલેખ પાસ કૈલાશ માનસરોવર યાત્રાનો જૂનો માર્ગ છે અને આમાં કંઈ નવું નથી. ભારતે નેપાળના દાવાઓને 'અયોગ્ય અને તથ્યો પર આધારિત નહીં' ગણાવ્યા છે. ભારત-નેપાળ સંબંધોને મજબૂત ગણાવતા બંને દેશોએ કહ્યું છે કે સીમા વિવાદને દ્વિપક્ષીય વાતચીત દ્વારા ઉકેલવામાં આવશે.
કૈલાશ માનસરોવર યાત્રાનું મહત્વ
કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા હિન્દુ અને બૌદ્ધ ધર્મના અનુયાયીઓ માટે પવિત્ર યાત્રા છે. દર વર્ષે હજારો શ્રદ્ધાળુઓ માનસરોવર તળાવ અને કૈલાશ પર્વતની યાત્રા કરે છે. 2026માં જૂનથી ઓગસ્ટ સુધી યાત્રા બે માર્ગોથી થશે - નાથુ લા (સિક્કિમ) અને લિપુલેખ પાસ (ઉત્તરાખંડ). લિપુલેખ માર્ગ સૌથી ટૂંકો અને પરંપરાગત છે.
