પાણી, AC અને ઉંદરોના નામે ફ્રાન્સમાં બળવો! એક મહિનાથી રસ્તા પર જનતા, અનેક શહેરોમાં હિંસા

ફ્રાન્સમાં (France) છેલ્લા એક મહિનાથી ચાલી રહેલા વિરોધ પ્રદર્શનોએ સરકારની ચિંતા વધારી દીધી છે. શરૂઆતમાં શાળાઓમાં શિક્ષકોની અછત, પાણીની સમસ્યા, ગરમીમાં એર કન્ડિશનિંગ (AC)ની સુવિધાનો અભાવ અને ઉંદરોના ત્રાસ જેવા મુદ્દાઓથી શરૂ થયેલું આંદોલન હવે મોંઘવારી, સરકારી ખર્ચ, જાહેર સેવાઓ અને રાજકીય અસંતોષ સુધી પહોંચી ગયું છે. મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓ, વાલીઓ, શિક્ષકો અને શ્રમિક સંગઠનો આ વિરોધમાં જોડાયા છે. કેટલીક જગ્યાએ પ્રદર્શન દરમિયાન આગચંપી, તોડફોડ અને લૂંટફાટની ઘટનાઓ પણ સામે આવી છે. પરિસ્થિતિને કાબૂમાં લેવા માટે સરકારે પોલીસની તૈનાતી વધારી છે અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા કડક બનાવી છે.

21 સપ્ટેમ્બરે શાળામાંથી શરૂ થયું આંદોલન

ફ્રાન્સમાં આ વિરોધની શરૂઆત 21 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ પેરિસ નજીક ક્રેતે (Créteil) સ્થિત સેન્ટ-એક્સુપેરી હાઈસ્કૂલમાંથી થઈ હતી. શાળામાં શિક્ષકોની અનેક જગ્યાઓ ખાલી હોવાથી વિદ્યાર્થીઓએ યોગ્ય શિક્ષણ અને જરૂરી સુવિધાઓ પૂરી પાડવાની માગ કરી હતી.

શરૂઆતમાં આ વિરોધ શાળાની સમસ્યાઓ પૂરતો મર્યાદિત હતો, પરંતુ ધીમે ધીમે અન્ય શાળાઓના વિદ્યાર્થીઓ પણ તેમાં જોડાવા લાગ્યા. વિદ્યાર્થીઓની ફરિયાદો માત્ર શિક્ષકોની અછત સુધી મર્યાદિત નહોતી. શાળાઓની જર્જરિત ઇમારતો, પીવાના પાણીની અછત, ગરમીમાં એસીની સુવિધા ન હોવી, વર્ગખંડોમાં વધુ ભીડ અને અભ્યાસનું વધતું દબાણ જેવા મુદ્દાઓ પણ સામે આવ્યા હતા.

આ ઉપરાંત યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રવેશ મેળવવાની પ્રક્રિયા અંગે પણ વિદ્યાર્થીઓમાં નારાજગી હતી. વિદ્યાર્થીઓનું કહેવું હતું કે શિક્ષણ માટેની મૂળભૂત સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવી સરકારની જવાબદારી છે. આ જ અસંતોષ ધીમે ધીમે મોટા આંદોલનમાં ફેરવાયો.

સપ્ટેમ્બરના અંત સુધીમાં અનેક શાળાઓ પ્રભાવિત

વિદ્યાર્થી સંગઠનોએ દેશભરની હાઈસ્કૂલોમાં વિરોધ પ્રદર્શન અને શાળાઓની નાકાબંધી કરવાની અપીલ કરી હતી. પરિણામે સપ્ટેમ્બરના અંતિમ સપ્તાહ સુધીમાં આંદોલન પેરિસની આસપાસના વિસ્તારોમાંથી બહાર નીકળીને અન્ય શહેરોમાં પણ ફેલાવા લાગ્યું.

ફ્રાન્સના ગૃહ મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, 28 સપ્ટેમ્બર સુધીમાં લગભગ 180 શાળાઓ વિરોધ પ્રદર્શનથી પ્રભાવિત થઈ હતી.

ત્યારબાદ 1 ઓક્ટોબર સુધીમાં આ આંકડો વધીને 1,020થી વધુ હાઈસ્કૂલ સુધી પહોંચી ગયો હતો. તેમાંથી 222 શાળાઓમાં નાકાબંધી કરવામાં આવી હતી. આ સ્થિતિએ સ્પષ્ટ કર્યું કે વિદ્યાર્થીઓનો અસંતોષ હવે સ્થાનિક સમસ્યા રહ્યો નહોતો, પરંતુ દેશવ્યાપી મુદ્દો બનવા લાગ્યો હતો.

કેટલાક વિસ્તારોમાં વિરોધ શાંતિપૂર્ણ રહ્યો, જ્યારે અન્ય સ્થળોએ સ્થિતિ બગડી હતી. કચરાના ડબ્બા સળગાવવા, શાળાઓને નુકસાન પહોંચાડવા અને પોલીસ સાથે અથડામણની ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી. નાંતે શહેરની નેલ્સન મંડેલા હાઈસ્કૂલના પ્રવેશ વિસ્તારમાં આગ લાગવાની ઘટના પણ સામે આવી હતી. તણાવના કારણે કેટલાક શહેરોમાં જાહેર પરિવહન (Public Transport) સેવાઓ પણ અસ્થાયી રીતે પ્રભાવિત થઈ હતી.

બીજા તબક્કામાં મોંઘવારી અને જીવનનિર્વાહનો ખર્ચ બન્યા મુખ્ય મુદ્દા

ઓક્ટોબરના પ્રથમ સપ્તાહ સુધીમાં આંદોલનનું સ્વરૂપ બદલાવા લાગ્યું હતું. વિદ્યાર્થીઓની સાથે વાલીઓ, શિક્ષકો, શ્રમિક સંગઠનો અને સામાન્ય નાગરિકો પણ વિરોધમાં જોડાયા હતા.

હવે માગણીઓમાં શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં સુધારા ઉપરાંત મોંઘવારી (Inflation), જીવનનિર્વાહનો વધતો ખર્ચ (Cost of Living), જાહેર સેવાઓમાં કાપ અને સરકારી ખર્ચ જેવા મુદ્દાઓનો સમાવેશ થયો હતો.

8 ઓક્ટોબરે દેશભરમાં મોટા પાયે વિરોધ પ્રદર્શન યોજાયાં હતાં. અહેવાલ મુજબ, તે દિવસે લગભગ 71,500 લોકો માર્ચમાં જોડાયા હતા, જેમાં આશરે 24,500 લોકો પેરિસમાં હતા. આ ઉપરાંત લગભગ 55 હજાર યુવાનોએ શાળાઓની બહાર વિરોધ પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લીધો હતો.

આ ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે શરૂઆતમાં શાળાઓની સુવિધાઓ માટે શરૂ થયેલું આંદોલન હવે સરકારની નીતિઓ અને દેશની આર્થિક સ્થિતિ સામેના વ્યાપક અસંતોષમાં પરિવર્તિત થઈ રહ્યું હતું.

ફ્રાન્સની આર્થિક સ્થિતિએ પણ વધારી મુશ્કેલીઓ

ફ્રાન્સમાં ચાલી રહેલા વિરોધ પાછળ રાજકીય અસ્થિરતા અને આર્થિક દબાણ પણ મહત્ત્વપૂર્ણ પરિબળો તરીકે સામે આવ્યા છે. વર્ષ 2024માં રાષ્ટ્રપતિ ઇમેન્યુઅલ મેક્રોને (Emmanuel Macron) અચાનક સંસદીય ચૂંટણી યોજવાનો નિર્ણય લીધો હતો. ત્યારબાદ સંસદમાં કોઈ એક પક્ષને સ્પષ્ટ બહુમતી મળી નહોતી.

વિવિધ રાજકીય પક્ષો વચ્ચે મતભેદ હોવાથી બજેટ જેવા મહત્ત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર સહમતી બનાવવી સરકાર માટે મુશ્કેલ બની હતી. નિવૃત્તિની ઉંમર 62 વર્ષથી વધારીને 64 વર્ષ કરવાનો નિર્ણય પણ લાંબા સમયથી રાજકીય વિરોધનું કારણ રહ્યો છે.

અહેવાલમાં આપવામાં આવેલા આંકડા મુજબ, 2025માં ફ્રાન્સની બજેટ ખાધ (Budget Deficit) દેશના કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન (GDP)ના 5.1 ટકા જેટલી હતી, જ્યારે સરકારી દેવું જીડીપીના 115.6 ટકા સુધી પહોંચી ગયું હતું.

સરળ ભાષામાં કહીએ તો, સરકારની આવકની સરખામણીમાં ખર્ચ વધારે હોવાથી તેને વધારાનું દેવું લેવાની જરૂર પડે છે. આ સ્થિતિમાં સરકાર ખર્ચ ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરે તો જાહેર સેવાઓ અને નાગરિકોને મળતી સુવિધાઓ અંગે અસંતોષ વધવાની શક્યતા રહે છે.

સરકારી દેવામાં વધારો થવાથી રોકાણકારોની ચિંતા પણ વધી છે. અહેવાલ મુજબ, ફ્રાન્સ માટે બજારમાંથી નાણાં ઉધાર લેવાનો ખર્ચ વધ્યો છે અને કેટલાક વિદેશી ધિરાણકર્તાઓ હવે વધુ સાવચેતી રાખી રહ્યા છે. આર્થિક દબાણ અને રાજકીય મતભેદો વચ્ચે સરકાર માટે લોકોની માગણીઓનો ઉકેલ લાવવો વધુ પડકારજનક બન્યો છે.

17 ઓક્ટોબરે વિરોધે હિંસક સ્વરૂપ ધારણ કર્યું

ઓક્ટોબરના ત્રીજા સપ્તાહમાં આંદોલન વધુ ઉગ્ર બન્યું હતું. 17 ઓક્ટોબરે દેશભરમાં મોટા પ્રમાણમાં લોકો રસ્તા પર ઉતર્યા હતા. ફ્રાન્સના ગૃહમંત્રી લોરાં નુનેઝના જણાવ્યા અનુસાર, લગભગ 5.5 લાખ લોકો પ્રદર્શનમાં જોડાયા હતા, જ્યારે શ્રમિક સંગઠનોએ આ સંખ્યા આશરે 8 લાખ હોવાનો દાવો કર્યો હતો.

ઘણા વિસ્તારોમાં પ્રદર્શન શાંતિપૂર્ણ રહ્યાં હતાં, પરંતુ કેટલાક શહેરોમાં હિંસક ઘટનાઓ બની હતી. લિમોજ શહેરના નગરભવનમાં આગ લગાવવામાં આવી હતી. માર્સેઈમાં પ્રદર્શનકારીઓ નગરભવનમાં ઘૂસી ગયા હતા અને તોડફોડ કરી હતી. લિયોન શહેરમાં પ્રવાસન કચેરીને પણ આગ ચાંપી દેવામાં આવી હતી.

સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, ત્રણ હજારથી વધુ દુકાનોને નુકસાન પહોંચ્યું હતું અથવા લૂંટફાટનો ભોગ બની હતી. અનેક વેપારીઓએ પોતાની દુકાનોની સુરક્ષા માટે વધારાની વ્યવસ્થા કરવી પડી હતી.

રાષ્ટ્રપતિ મેક્રોં અને વડાપ્રધાન સેબાસ્ટિયન લેકોર્નુએ હિંસા તથા લૂંટફાટમાં સામેલ લોકો સામે કાર્યવાહી કરવાની વાત કરી હતી. સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે હિંસક પ્રવૃત્તિઓને સ્વીકારવામાં આવશે નહીં.

ગૃહમંત્રીએ આપ્યું રાજીનામું, પરંતુ રાષ્ટ્રપતિએ સ્વીકાર્યું નહીં

17 ઓક્ટોબરની ઘટનાઓ બાદ ફ્રાન્સની સુરક્ષા વ્યવસ્થા પર સવાલો ઊભા થયા હતા. જાહેર ઇમારતો અને દુકાનોને નુકસાન પહોંચતાં પોલીસની કામગીરી અને સરકારની તૈયારી અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ હતી.

પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને પેરિસ, લિયોન, લિલ, બોર્ડો અને નીસના કેટલાક વિસ્તારોમાં આંશિક કર્ફ્યૂ (Partial Curfew) લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો. તેનો હેતુ ખાસ કરીને સગીરોની અવરજવર મર્યાદિત કરવો અને દુકાનો તથા વેપારી વિસ્તારોને નુકસાનથી બચાવવાનો હતો.

ગૃહમંત્રી લોરાં નુનેઝે સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં ખામીઓ હોવાની વાત સ્વીકારીને રાજીનામું આપવાની ઓફર કરી હતી. જોકે, રાષ્ટ્રપતિ મેક્રોને તેમનું રાજીનામું સ્વીકાર્યું નહોતું. ત્યારબાદ સરકારે આગામી પ્રદર્શનો દરમિયાન સુરક્ષા વધુ મજબૂત બનાવવાનો નિર્ણય લીધો હતો.

આંદોલન દરમિયાન રાજકીય આરોપ-પ્રત્યારોપ પણ વધ્યા હતા. સરકારના કેટલાક નેતાઓએ ડાબેરી પક્ષ 'લા ફ્રાન્સ ઇન્સૂમિસ' પર હિંસાને પ્રોત્સાહન આપવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. પક્ષે આ આરોપો નકારીને સરકાર પર આંદોલનને બદનામ કરવાનો પ્રયાસ કરવાનો આક્ષેપ કર્યો હતો.

ટ્રમ્પના નિવેદનથી મેક્રોં નારાજ

ફ્રાન્સમાં ચાલી રહેલા વિરોધ અંગે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ (Donald Trump) અને ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ ઇમેન્યુઅલ મેક્રોં વચ્ચે પણ નિવેદનબાજી થઈ હતી.

ટ્રમ્પે ફ્રાન્સમાં હિંસાને ઇમિગ્રેશન (Immigration) અને ઇસ્લામ સાથે જોડીને નિવેદન આપ્યું હતું. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે અનિયંત્રિત સ્થળાંતરને કારણે પરિસ્થિતિ બગડી રહી છે અને મેક્રોંને ઇમિગ્રેશન પર નિયંત્રણ રાખવા તથા સરહદો બંધ કરવાની અપીલ કરી હતી.

21 ઓક્ટોબરે કતારની રાજધાની દોહામાં પત્રકારો સાથે વાતચીત દરમિયાન મેક્રોંએ વિદેશી નેતાઓની ટિપ્પણીઓ સામે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે આરોપ મૂક્યો હતો કે ફ્રાન્સ અંગે ખોટી માહિતી ફેલાવવામાં આવી રહી છે અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)થી બનાવેલા નકલી વીડિયો દ્વારા એવી ઘટનાઓ દર્શાવવામાં આવી રહી છે, જે વાસ્તવમાં બની જ નહોતી.

જ્યારે મેક્રોને પૂછવામાં આવ્યું કે શું તેમનો ઇશારો ટ્રમ્પ તરફ છે, ત્યારે તેમણે જવાબ આપ્યો હતો કે આવા નેતાઓમાં એક ટ્રમ્પ પણ છે. મેક્રોંના મતે, કેટલાક વિદેશી નેતાઓ ફ્રાન્સની પરિસ્થિતિનો ઉપયોગ પોતાના રાજકીય હિતો માટે કરી રહ્યા છે.

24 ઓક્ટોબરે 70 હજાર પોલીસકર્મીઓ તૈનાત

એક મહિના કરતાં વધુ સમયથી ચાલી રહેલા વિરોધને ધ્યાનમાં રાખીને ફ્રાન્સ સરકારે 24 ઓક્ટોબરે દેશભરમાં લગભગ 70 હજાર પોલીસકર્મીઓ તૈનાત કર્યા હતા. અહેવાલ મુજબ, 17 ઓક્ટોબરની સરખામણીમાં આ સંખ્યા 10 હજાર વધારે હતી.

પોલીસને હિંસા અને લૂંટફાટની ઘટનાઓ અટકાવવા માટે ઝડપી કાર્યવાહી કરવાની સૂચના આપવામાં આવી હતી. જરૂર પડે તો વિશેષ પોલીસ ટુકડીઓ, બખ્તરબંધ વાહનો અને પાણીનો મારો ચલાવતા વાહનોનો ઉપયોગ કરવાની તૈયારી પણ રાખવામાં આવી હતી.

પેરિસમાં લુવ્ર મ્યુઝિયમ, મ્યુઝે દ'ઓર્સે, પિકાસો મ્યુઝિયમ અને ઓપેરા ભવન સહિત અનેક સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ બંધ રાખવામાં આવી હતી. સંભવિત હિંસાને ધ્યાનમાં રાખીને 20થી વધુ મેટ્રો સ્ટેશનો પણ બંધ કરવામાં આવ્યાં હતાં. કેટલાક શહેરોમાં પ્રદર્શનો પર પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો અથવા તેમના માર્ગમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો.

આ દરમિયાન પેરિસના પશ્ચિમ વિસ્તારમાં થયેલી ગોળીબારમાં એક વ્યક્તિનું મોત થયું હતું અને ચાર લોકો ઘાયલ થયા હતા. ઘાયલોમાં 12 વર્ષની એક બાળકીનો પણ સમાવેશ થતો હતો. પ્રાથમિક અહેવાલોમાં આ ઘટનાને સંભવિત ઇસ્લામવિરોધી હુમલા તરીકે જોવામાં આવી હતી.

તોડફોડ કરનારા બાળકોના માતા-પિતાએ વળતર ચૂકવવું પડી શકે

ફ્રાન્સમાં હિંસક પ્રદર્શનો દરમિયાન જાહેર સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડનારા સગીરોના માતા-પિતાની જવાબદારીનો મુદ્દો પણ ચર્ચામાં આવ્યો છે.

અહેવાલ મુજબ, ફ્રાન્સના નાગરિક કાયદાની કલમ 1242 હેઠળ સગીર બાળકો દ્વારા કરવામાં આવેલા નુકસાન માટે માતા-પિતાની નાગરિક જવાબદારી નક્કી થઈ શકે છે. વર્ષ 2025માં કાયદામાં સુધારો કરીને આ જવાબદારી સંબંધિત નિયમોને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવ્યા હતા.

હવે સરકાર તોડફોડથી થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ માટે 10 હજાર યુરો સુધીનું વળતર વસૂલવાના પ્રસ્તાવ પર વિચાર કરી રહી છે. આ પ્રસ્તાવ હેઠળ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં સામૂહિક નાગરિક જવાબદારી નક્કી કરવાની જોગવાઈ પણ વિચારાધીન છે. વડાપ્રધાન સેબાસ્ટિયન લેકોર્નુ આ પ્રસ્તાવના સમર્થનમાં હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. આ મુદ્દે 27 ઓક્ટોબરે સેનેટમાં ચર્ચા થવાની દરખાસ્ત છે.

હવે આગળ શું થશે?

ફ્રાન્સમાં શરૂ થયેલું આંદોલન હવે માત્ર શાળાઓની સુવિધાઓ પૂરતું મર્યાદિત રહ્યું નથી. શિક્ષણ વ્યવસ્થાની ખામીઓથી શરૂ થયેલો વિરોધ મોંઘવારી, સરકારી ખર્ચ, જાહેર સેવાઓ, આર્થિક અસમાનતા અને રાજકીય અસ્થિરતા જેવા અનેક મુદ્દાઓ સાથે જોડાઈ ગયો છે.

એક તરફ સરકાર સુરક્ષા વ્યવસ્થા મજબૂત કરીને હિંસા અને તોડફોડ રોકવા પ્રયાસ કરી રહી છે, તો બીજી તરફ પ્રદર્શનકારીઓની મૂળભૂત માગણીઓનો ઉકેલ લાવવાનો પડકાર પણ છે. જો સરકાર શિક્ષણ અને જાહેર સેવાઓ અંગે નક્કર પગલાં નહીં લે, તો અસંતોષ લાંબો સમય ચાલુ રહેવાની શક્યતા છે.