વાઘ બારસ કેમ કહેવાય છે? જાણો વાણી, ગાયની પૂજા અને નવા ચોપડા સાથે જોડાયેલી રસપ્રદ માન્યતાઓ

દિવાળીના પર્વની શરૂઆત વાઘ બારસથી થાય છે. ગુજરાતી પંચાંગ અનુસાર આસો વદ બારસના દિવસે વાઘ બારસની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. આ દિવસનું ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્ત્વ ઘણું વિશેષ છે. આ દિવસે ગાયની પૂજા, માતા સરસ્વતીનું પૂજન અને વેપારીઓ દ્વારા જૂના ચોપડાનો હિસાબ પૂર્ણ કરીને નવા ચોપડાની શરૂઆત કરવાની પરંપરા છે. જોકે, વાઘ બારસ નામ કેવી રીતે પડ્યું અને તેની પાછળ કઈ માન્યતાઓ જોડાયેલી છે તે અંગે બહુ ઓછા લોકો જાણે છે.

વાક્ બારસમાંથી કેવી રીતે બન્યું વાઘ બારસ નામ?

એક માન્યતા અનુસાર, આ તહેવારનું મૂળ નામ 'વાક્ બારસ' છે. વાક્ શબ્દનો અર્થ વાણી, વાચા કે ભાષા થાય છે. વાણીની દેવી માતા સરસ્વતી હોવાથી આ દિવસે તેમની પૂજા કરવાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. સમય જતાં વાક્ શબ્દનું અપભ્રંશ થઈને વાઘ શબ્દ પ્રચલિત થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ દિવસે માતા સરસ્વતીની પૂજા કરીને ચોપડાનું પૂજન કરવામાં આવે છે. વિદ્યાર્થીઓ પણ પોતાનાં પુસ્તકો અને અભ્યાસની સામગ્રીની પૂજા કરે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, આ રીતે પૂજા કરવાથી બુદ્ધિ અને જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થાય છે.

વેપારીઓ માટે નવા ચોપડાની શરૂઆતનો દિવસ

વાઘ બારસ વેપારી વર્ગ માટે પણ મહત્ત્વપૂર્ણ દિવસ છે. એક માન્યતા અનુસાર, વાઘ શબ્દનો સંબંધ દેવું અથવા હિસાબ સાથે પણ જોડવામાં આવે છે. આ દિવસે વેપારીઓ જૂના હિસાબો અને ચોપડાનું દેવું પૂર્ણ કરીને નવા નાણાકીય વર્ષ માટે નવા ચોપડાની શરૂઆત કરે છે. એક પૌરાણિક કથા અનુસાર, વાઘ નામના રાક્ષસનો આસો વદ બારસના દિવસે વધ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ તેને બજારમાં ફેરવવામાં આવ્યો હતો. આ ઘટનાના કારણે તે દિવસે વેપારીઓએ ધંધો બંધ રાખ્યો અને નવા વર્ષથી વેપાર શરૂ કર્યો હોવાની માન્યતા પણ પ્રચલિત છે.

વાઘ બારસે ગાયની પૂજાનું વિશેષ મહત્ત્વ

વાઘ બારસને ગોવત્સ દ્વાદશી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ દિવસે ગાય અને વાછરડાની પૂજા કરવાની પરંપરા છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, સમુદ્રમંથન દરમિયાન કામધેનુ ગાયનું પ્રાગટ્ય આસો વદ બારસના દિવસે થયું હતું. તેથી આ દિવસે ગાયની પૂજાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. કેટલીક ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, સંતાનપ્રાપ્તિની ઇચ્છા ધરાવતી મહિલાઓ આ દિવસે ગાયની પૂજા કરે છે. ગાયને માતા તરીકે પૂજવાની પરંપરા હિન્દુ ધર્મમાં પ્રાચીન સમયથી ચાલી આવે છે.

આદિવાસી સમાજમાં વાઘદેવની પૂજાની પરંપરા

ગુજરાતના વિવિધ આદિવાસી વિસ્તારોમાં વાઘ બારસના દિવસે વાઘદેવની પૂજા કરવાની પરંપરા પણ જોવા મળે છે. અગાઉ જંગલોમાં વાઘની સંખ્યા વધુ હોવાથી આદિવાસીઓ પોતાના જાનમાલ અને પાલતુ પશુઓની સલામતી માટે વાઘદેવની આરાધના કરતા હતા. આ દિવસે વાઘદેવને ખીરનો પ્રસાદ ધરાવવામાં આવે છે. જંગલી પ્રાણીઓથી પશુધનનું રક્ષણ થાય અને પરિવાર સુરક્ષિત રહે તેવી ભાવના સાથે આ પૂજા કરવામાં આવે છે.

વાઘ બારસે ઉંબરાની પૂજા કેમ કરવામાં આવે છે?

ગુજરાતી પરિવારોમાં વાઘ બારસના દિવસે ઘરના ઉંબરાની પૂજા કરવાની પણ પરંપરા છે. ઉંબરાને ઘરમાં પ્રવેશ અને શુભતાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. આ દિવસે ઘરના ઉંબરાની પૂજા કરીને સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત દિવાળીની આગામી પૂજાઓ માટે જરૂરી સામગ્રીની ખરીદી પણ આ દિવસથી શરૂ કરવામાં આવે છે. આમ, વાઘ બારસ માત્ર દિવાળીના તહેવારની શરૂઆતનો દિવસ નથી, પરંતુ તેમાં વાણીની ઉપાસના, ગાયની પૂજા, વેપારની નવી શરૂઆત અને પ્રકૃતિ તથા પશુધનના રક્ષણ સાથે જોડાયેલી અનેક ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ સમાયેલી છે.

નોંધ:-   આ લેખમાં આપવામાં આવેલી તમામ માહિતી વિવિધ સ્રોતો જેવા કે - પંચાંગો/ ઉપદેશો/ ધાર્મિક માન્યતાઓ/જ્યોતિષીઓ/ શાસ્ત્રોમાંથી સંકલિત કરવામાં આવી છે અને તમને પ્રસારિત કરવામાં આવી છે. અમારો હેતુ માત્ર માહિતી પૂરી પાડવાનો છે. GSTV આની પુષ્ટિ નથી કરતું. તેના માટે કોઈ નિષ્ણાતનું માર્ગદર્શન લેવું.