નરક ચતુર્દશી પર કેમ પ્રગટાવાય છે 14 દીવા? જાણો યમ દીપદાનનું ધાર્મિક મહત્વ અને પૌરાણિક માન્યતા
દિવાળી પૂર્વે ઉજવાતી નાની દિવાળી એટલે કે નરક ચતુર્દશી (કાળી ચૌદશ)નું ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક મહત્વ અત્યંત વિશેષ છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, આ પાવન દિવસે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે અત્યાચારી રાક્ષસ નરકાસુરનો વધ કરીને સંસારને ભયમુક્ત કર્યો હતો. આ ઘટના અધર્મ પર ધર્મના અને અંધકાર પર પ્રકાશના વિજયનું પ્રતીક છે. આ દિવસથી જ દીપોત્સવના મહાપર્વની વિધિવત શરૂઆત થાય છે.
૧૪ દીવા પ્રગટાવવાની પરંપરા અને યમ દીપદાન
છોટી દિવાળીની સાંજે ૧૪ દીવા પ્રગટાવવાની પરંપરા સદીઓથી ચાલી આવે છે. આ વિધિ સીધી રીતે યમરાજની પૂજા અને પિતૃઓની શાંતિ સાથે જોડાયેલી છે. શાસ્ત્રોક્ત માન્યતા મુજબ, આ દિવસે ૧૪ દીવા પ્રગટાવવાથી યમરાજ પ્રસન્ન થાય છે અને પરિવારને અકાળ મૃત્યુના ભય, રોગ તેમજ નકારાત્મક શક્તિઓથી રક્ષણ મળે છે. આ ધાર્મિક વિધિને 'યમ દીપદાન' કહેવામાં આવે છે, જે જીવન અને મૃત્યુના દેવ યમરાજને પ્રકાશ અર્પણ કરી કૃપા મેળવવાનો માર્ગ છે.
ગરુડ પુરાણ અનુસાર, જે વ્યક્તિ નરક ચતુર્દશીની રાત્રે યમરાજના નામે દીપ પ્રગટાવે છે, તેના પિતૃઓના આત્માને શાંતિ મળે છે અને સમગ્ર પરિવારમાં સુખ, શાંતિ, સમૃદ્ધિ તેમજ દીર્ઘાયુષ્યનો વાસ થાય છે.
દીવા ક્યાં મૂકવા અને તેનો શાસ્ત્રોક્ત ઉપયોગ
આ ૧૪ દીવા ઘરના વિવિધ ભાગો જેવા કે મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર, આંગણું, રસોડું, બાલ્કની, તુલસી ક્યારો, પાણીયારું (જળાશય) અને ઘરના દરેક ખૂણામાં મૂકવામાં આવે છે. પ્રત્યેક દીવાનું સ્થાન ઘરમાંથી નકારાત્મકતા દૂર કરીને સકારાત્મક ઊર્જા અને મંગળકારી વાતાવરણ જાળવી રાખવાના હેતુ સાથે સંકળાયેલું છે.
તેલ અને ઘીનો ઉપયોગ: આ દીવા સામાન્ય રીતે માટીના કોડિયાંમાં સરસવના તેલ અથવા ગાયના ઘીથી પ્રગટાવવામાં આવે છે. સરસવના તેલનો દીવો પવિત્રતા, રક્ષણ અને અનિષ્ટ તત્વોને દૂર કરવાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
યમ દીપ: ઘણા પરિવારોમાં બીજા દિવસે સૂર્યોદય પહેલાં એક વધારાનો દીવો પ્રગટાવવાની પરંપરા હોય છે, જેને 'યમ દીપ' કહેવાય છે, જે આ સમગ્ર અનુષ્ઠાનની પૂર્ણતા દર્શાવે છે.
૧૪ દીવા પાછળનો ગૂઢ આધ્યાત્મિક અર્થ
શાસ્ત્રોમાં ૧૪ની સંખ્યાનું વિશેષ આધ્યાત્મિક મહત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. હિન્દુ માન્યતાઓ અનુસાર, તે સૃષ્ટિના ૧૪ ભુવન (લોક)નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ૧૪ દીવા પ્રગટાવવાનો અર્થ એ તમામ ૧૪ લોકને પ્રકાશિત કરી દિવ્ય સંતુલન સ્થાપિત કરવાનો ભાવ છે.
