પ્રથમ નવરાત્રી ઉપવાસ કોણે રાખ્યો હતો? ચૈત્રથી શારદીય સુધી શક્તિ સાધનાની પરંપરાનો રસપ્રદ ઈતિહાસ
છેલ્લું અપડેટ : 11 Oct 2026
સનાતન ધર્મમાં શક્તિની આરાધનાનું પર્વ એટલે નવરાત્રી. પરંતુ મનમાં સહજ પ્રશ્ન થાય કે સર્વપ્રથમ નવરાત્રી વ્રત કે ઉપવાસ કોણે રાખ્યો હતો? હિન્દુ શાસ્ત્રો અને પૌરાણિક કથાઓમાં આ અંગે બે મુખ્ય સંદર્ભ જોવા મળે છે, જે ચૈત્ર અને શારદીય નવરાત્રીના ઉદ્ભવ સાથે જોડાયેલા છે.
રાજા સુરથ અને સમાધિ વૈશ્ય: ચૈત્ર નવરાત્રીનો પ્રારંભ
માર્કંડેય પુરાણ (દુર્ગા સપ્તશતી) અનુસાર, સર્વપ્રથમ નવરાત્રી વ્રત રાજા સુરથ અને સમાધિ નામના વૈશ્યે રાખ્યું હતું. પોતાનું રાજ્ય અને સંપત્તિ ગુમાવ્યા બાદ, બંને જંગલમાં મહર્ષિ મેધાના આશ્રમે પહોંચ્યા હતા. મહર્ષિના માર્ગદર્શન હેઠળ તેમણે મા ભગવતીની માટીની મૂર્તિ બનાવીને નવ દિવસ સુધી કઠોર તપ અને ઉપવાસ કર્યા હતા. તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને આદ્યશક્તિએ રાજાને તેમનું ગુમાવેલું રાજ્ય અને વૈશ્યને પરમ જ્ઞાન પ્રદાન કર્યું હતું. આ પરંપરા ચૈત્ર નવરાત્રી એટલે કે વાસંતિક નવરાત્રી સાથે સંકળાયેલી મનાય છે.
શ્રી રામ અને 'અકાલ બોધન': શારદીય નવરાત્રીની શરૂઆત
બીજી તરફ, વાલ્મીકિ રામાયણ અને કાલિકા પુરાણના સંદર્ભ મુજબ, લંકાપતિ રાવણ સાથેના ધર્મયુદ્ધ પહેલાં ભગવાન શ્રી રામે વિજય મેળવવા માટે શારદીય નવરાત્રીનું અનુષ્ઠાન કર્યું હતું. સામાન્ય રીતે દેવીપૂજા વસંત ઋતુમાં થતી હોવાથી, આસો માસમાં કરાયેલી આ પૂજાને 'અકાલ બોધન' (અસમયે દેવીનું આહ્વાન) કહેવામાં આવે છે. શ્રી રામે નવ દિવસ સુધી મા દુર્ગાની ઉપાસના કરી અને દસમા દિવસે (વિજયાદશમી) રાવણનો વધ કર્યો. ત્યારથી શારદીય નવરાત્રીની પરંપરા લોકપ્રિય બની.
એક જ આરાધના, બે પૌરાણિક પૃષ્ઠભૂમિ
આમ, રાજા સુરથ અને સમાધિ વૈશ્યની કથા ચૈત્ર નવરાત્રીની પ્રાચીન પરંપરા દર્શાવે છે, જ્યારે પ્રભુ શ્રી રામ દ્વારા શરૂ થયેલું 'અકાલ બોધન' શારદીય નવરાત્રીના મહત્વને સ્થાપિત કરે છે. સમય અને ઋતુ અલગ હોવા છતાં, બંને નવરાત્રીનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય એક જ છે—અધર્મ પર ધર્મનો વિજય અને શક્તિ સ્વરૂપા જગદંબાની સાધના.
