પૂજામાં વધેલી સામગ્રીનો ફરીથી ઉપયોગ કરી શકાય કે નહીં? જાણો શાસ્ત્રોક્ત નિયમો
છેલ્લું અપડેટ : 26 Sept 2026
હિન્દુ ધર્મમાં પૂજા-અર્ચના દરમિયાન શુદ્ધતા અને નિયમોનું વિશેષ મહત્વ છે. પૂજામાં દીવો, ઘી, ફૂલ, ચંદન અને અક્ષત જેવી અનેક પવિત્ર સામગ્રીઓનો ઉપયોગ થાય છે. પરંતુ ઘણીવાર ભક્તોના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે પૂજા સંપન્ન થયા બાદ વધેલી સામગ્રીનો ફરીથી ઉપયોગ કરી શકાય કે નહીં?
પૂજામાં વપરાતી દરેક વસ્તુ માટે ચોક્કસ શાસ્ત્રોક્ત વિધાનો છે. કેટલીક વસ્તુઓ અર્પણ કર્યા પછી નિર્માલ્ય બની જાય છે, જ્યારે કેટલીક વસ્તુઓ શુદ્ધિકરણ બાદ પુનઃ ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે.
ફરીથી વાપરી શકાય તેવી વસ્તુઓ
પૂજામાં વપરાતી કાયમી અને ટકાઉ સામગ્રીઓ પવિત્ર જળથી સાફ કરીને ફરી ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે:
ધાતુના વાસણો: સોનું, ચાંદી, પિત્તળ, તાંબુ કે કાંસાના પૂજા પાત્રો (થાલી, લોટો, ચમચી વગેરે).
ટકાઉ પૂજા સાધનો: દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ, ઘંટડી, શંખ, બેસવાનું આસન અને જાપ કરવાની માળા (રુદ્રાક્ષ કે તુલસીની માળા).
જે સામગ્રીનો ફરીથી ઉપયોગ ન કરવો જોઈએ
એકવાર ભગવાનને સમર્પિત કર્યા પછી નીચે દર્શાવેલી સામગ્રીઓ નિર્માલ્ય બને છે, તેથી તેનો ફરી ઉપયોગ વર્જિત માનવામાં આવે છે:
ચંદન અને કંકુ: ભગવાનને અર્પણ કર્યા પછી વધેલું તિલક દ્રવ્ય.
ફૂલ અને પુષ્પમાળા: સુકાઈ ગયેલા કે ચડાવેલા ફૂલો.
પ્રગટાવેલા દીવાનું તેલ કે ઘી: દીવો ઓલવાયા બાદ તેમાં વધેલું તેલ કે ઘી ફરીથી અન્ય દીવામાં ન રેડવું.
અક્ષત (ચોખા) અને પવિત્ર જળ: અર્પણ કરેલા ચોખાના દાણા અને આચમન કે કળશનું પાણી.
અગરબત્તી અને ધૂપ: બળી ગયેલા ધૂપ કે અગરબત્તીની રાખ.
પ્રસાદ અને શ્રીફળ (નાળિયેર): પૂજામાં ધરાવેલો ભોગ કે શ્રીફળ ભક્તોમાં વહેંચીને ગ્રહણ કરવું જોઈએ, ફરી પૂજામાં ન મૂકવું.
આ વસ્તુઓનો ફરી ઉપયોગ કરવાથી પૂજાની પવિત્રતા જોખમાય છે, તેથી હંમેશા તાજી અને નવી સામગ્રીનો જ ઉપયોગ કરવો.
અપવાદરૂપ ખાસ પવિત્ર સામગ્રીના નિયમો
કેટલીક એવી પ્રાકૃતિક સામગ્રીઓ છે જે ક્યારેય વાસી કે અશુદ્ધ ગણાતી નથી:
તુલસીદળ: તુલસીજી અત્યંત પવિત્ર હોવાથી ભગવાન વિષ્ણુને અર્પણ કર્યા બાદ પણ તેને ધોઈને ફરી પૂજામાં કે પ્રસાદ તરીકે ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે.
બીલીપત્ર: શિવપુરાણ અનુસાર, બીલીપત્ર ક્યારેય વાસી ગણાતા નથી. શિવલિંગ પર ચડાવેલા બીલીપત્રને સ્વચ્છ જળથી ધોઈને ફરીથી ભગવાન શિવને અર્પણ કરી શકાય છે. માત્ર એટલું ધ્યાન રાખવું કે પાંદડા ફાટેલા, તૂટેલા કે જીવાતવાળા ન હોવા જોઈએ.