ઉપવાસ દરમિયાન મીઠાઈ ખાઈ શકાય છે, તો પછી અનાજ અને મીઠું કેમ નહીં? જાણો તેની પાછળની આધ્યાત્મિકતા
છેલ્લું અપડેટ : 29 Aug 2026
ઉપવાસ ભારતીય સંસ્કૃતિ અને આધ્યાત્મિકતાનો એક અભિન્ન ભાગ છે. તે ફક્ત ખાવા-પીવાનો ત્યાગ કરવા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે શરીર અને મનને શુદ્ધ કરવાનો પણ એક માર્ગ છે.
ઉપવાસ દરમિયાન, આપણે ફક્ત ચોક્કસ પ્રકારના ખોરાક, જેમ કે ફળો, દૂધ અને મીઠી વસ્તુઓનું સેવન કરીએ છીએ, પરંતુ અનાજ અને મીઠું ટાળીએ છીએ. આવી સ્થિતિમાં, ઘણી વખત પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે જ્યારે આપણે મીઠાઈ ખાઈ શકીએ છીએ, તો પછી અનાજ અને મીઠું કેમ નહીં? ચાલો આ પાછળના આધ્યાત્મિક અને વૈજ્ઞાનિક કારણોને વિગતવાર સમજીએ.
અનાજ અને મીઠાથી દૂર રહેવાનું આધ્યાત્મિક કારણ
તામસિક ખોરાક: ડુંગળી, લસણ, માંસ, દારૂ અને વાસી ખોરાકને તામસિક માનવામાં આવે છે. આ મનમાં આળસ, ક્રોધ અને નકારાત્મકતા વધારે છે. ઉપવાસ દરમિયાન આને સંપૂર્ણપણે ટાળવામાં આવે છે.
રાજસિક ખોરાક: મસાલેદાર, વધુ પડતું તળેલું અને ખારું ખોરાક રાજસિક કહેવામાં આવે છે. આ મનને અશાંત અને બેચેન બનાવે છે. રાજસિક ખોરાક શરીરમાં ઉત્તેજના ઉત્પન્ન કરે છે, જેના કારણે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું મુશ્કેલ બને છે.
સાત્વિક ખોરાક: ફળો, દૂધ, દહીં, બદામ અને ટેપીઓકા જેવા હળવા ખોરાકને સાત્વિક માનવામાં આવે છે. તે મનને શાંત, સ્થિર અને સકારાત્મક બનાવે છે.
ઉપવાસનો મુખ્ય હેતુ મનને શાંત કરવાનો અને ભગવાનનું ધ્યાન કરવાનો છે. તેથી જ ઉપવાસ દરમિયાન સાત્વિક ખોરાક ખાવા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે, જે આપણા મનને એકાગ્ર કરવામાં મદદ કરે છે. મીઠું અને અનાજમાં રાજસિક અને તામસિક ગુણો હોવાનું માનવામાં આવે છે, તેથી તેમનાથી અંતર જાળવવામાં આવે છે.
શરીરને શુદ્ધ કરવાનો સંકલ્પ
ઉપવાસ એ એક પ્રકારનો સંકલ્પ છે, જેમાં આપણે આપણી ઈન્દ્રિયોને નિયંત્રિત કરવાનો અભ્યાસ કરીએ છીએ. ખોરાક અને મીઠું આપણી શારીરિક ભૂખ વધારવાનું કામ કરે છે. તેમનાથી દૂર રહીને, આપણે આપણી શારીરિક ઈચ્છાઓને નિયંત્રિત કરવાનું શીખીએ છીએ, જે આધ્યાત્મિક અભ્યાસ માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
વૈજ્ઞાનિક અને આયુર્વેદિક દૃષ્ટિકોણ
પાચનતંત્ર માટે આરામ: ઉપવાસ દરમિયાન, આપણું શરીર ખોરાકને પચાવવામાં વાપરવાને બદલે શરીરને સુધારવા અને ઝેરી તત્વો દૂર કરવામાં તેની ઊર્જાનો ઉપયોગ કરે છે. ખોરાકને પચાવવા માટે વધુ ઊર્જાની જરૂર પડે છે, તેથી તેને ટાળવાથી પાચનતંત્રને આરામ મળે છે.
મીઠું અને પાણીનું સંતુલન: મીઠું શરીરમાં પાણી જાળવી રાખે છે, જેના કારણે આપણને વધુ તરસ લાગે છે. ઉપવાસ દરમિયાન મીઠાનું સેવન કરવાથી શરીરમાં પાણીનું સંતુલન જળવાઈ રહે છે. આ ઉપરાંત, ઉપવાસ દરમિયાન મીઠાનું વધુ પડતું સેવન બ્લડ પ્રેશર વધારી શકે છે અને શરીરમાં ઉત્તેજના પણ પેદા કરી શકે છે.
મીઠાઈ અને ફળો ખાવાનું કારણ
ફળો, દૂધ, ડ્રાય ફ્રુટ્સ અને કુદરતી મીઠાશ શરીરને ઉર્જા આપે છે, પરંતુ આ ઉર્જા સાત્વિક છે. જે ધ્યાન, જપ અને પૂજામાં મદદ કરે છે. મીઠાઈઓ મનમાં સકારાત્મકતા, સ્થિરતા અને ખુશી લાવે છે, જ્યારે ખોરાક અને સામાન્ય મીઠામાં વધુ રાજસિક અને તામસિક ગુણો હોવાનું માનવામાં આવે છે, જે સાધનામાં અવરોધ લાવી શકે છે.
શું ખાવું અને શું ન ખાવું?
શું ખાવું: ફળો, દૂધ, દહીં, પનીર, સાબુદાણા, દાણાનો લોટ, મખાણા, ડ્રાય ફ્રુટ્સ, શક્કરિયા અને બટાકા. આ બધાને સાત્વિક માનવામાં આવે છે.
શું ટાળવું: ઘઉં, ચોખા, કઠોળ, સામાન્ય મીઠું, ડુંગળી, લસણ અને હળદર, જીરું, ધાણા જેવા મસાલા.
સિંધવ મીઠાનો ઉપયોગ: ઉપવાસ દરમિયાન સામાન્ય મીઠાને બદલે સિંધવ મીઠાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. સિંધવ મીઠું શુદ્ધ અને કુદરતી માનવામાં આવે છે, અને તે શરીરમાં પાણીનું સંતુલન પણ જાળવી રાખે છે.
આમ, ઉપવાસ દરમિયાન ખોરાક અને મીઠાથી દૂર રહેવાનું કારણ ફક્ત ધાર્મિક જ નહીં, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક અને આધ્યાત્મિક પણ છે. તે આપણા શરીર અને મનને શુદ્ધ કરવાનો એક ગહન માર્ગ છે, જે આપણને ભગવાનની નજીક જવા માટે મદદ કરે છે.
નોંધ:- આ લેખમાં આપવામાં આવેલી તમામ માહિતી વિવિધ સ્રોતો જેવા કે - પંચાંગો/ ઉપદેશો/ ધાર્મિક માન્યતાઓ/જ્યોતિષીઓ/ શાસ્ત્રોમાંથી સંકલિત કરવામાં આવી છે અને તમને પ્રસારિત કરવામાં આવી છે. અમારો હેતુ માત્ર માહિતી પૂરી પાડવાનો છે. GSTV આની પુષ્ટિ નથી કરતું. તેના માટે કોઈ નિષ્ણાતનું માર્ગદર્શન લેવું.
