ઇન્દિરા એકાદશી વ્રત કથા: જાણો કેવી રીતે રાજા ઇન્દ્રસેને પવિત્ર વ્રતના પુણ્યથી પિતાને યમલોકમાંથી અપાવી મુક્તિ
છેલ્લું અપડેટ : 06 Oct 2026
સનાતન ધર્મમાં ઇન્દિરા એકાદશીનું વ્રત પિતૃઓના આત્માની શાંતિ અને મોક્ષપ્રાપ્તિ માટે સર્વશ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, મહાભારત કાળ દરમિયાન સ્વયં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરને આ પવિત્ર વ્રતનું માહાત્મ્ય સમજાવતી એક કથા સંભળાવી હતી. આવો જાણીએ કે સત્યયુગમાં મહિષ્મતીના રાજા ઇન્દ્રસેને કેવી રીતે આ વ્રતનું પાલન કરીને પોતાના પિતાનો યમલોકના કષ્ટોમાંથી ઉદ્ધાર કર્યો હતો.
મહિષ્મતી નગરીના ધર્મનિષ્ઠ રાજા ઇન્દ્રસેન
સત્યયુગમાં મહિષ્મતી નામની એક અત્યંત સમૃદ્ધ અને સુંદર નગરી હતી. ત્યાં ઇન્દ્રસેન નામના પ્રતાપી રાજા શાસન કરતા હતા. રાજા ઇન્દ્રસેન ભગવાન વિષ્ણુના પરમ ભક્ત, પરમ ધર્માત્મા અને પ્રજાને પોતાના સંતાનની જેમ સ્નેહ આપનારા શાસક હતા. તેમના શાસનકાળમાં સમગ્ર રાજ્ય સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિથી પરિપૂર્ણ હતું. રાજા પોતાના પરિવાર અને પ્રજાજનો સાથે ધર્મપરાયણ જીવન જીવી રહ્યા હતા.
દેવર્ષિ નારદનું આગમન અને યમરાજનો સંદેશ
એક દિવસ રાજા ઇન્દ્રસેન પોતાની રાજસભામાં બિરાજમાન હતા, ત્યારે દેવર્ષિ નારદજીનું ત્યાં આગમન થયું. રાજાએ આદરપૂર્વક તેમનું સ્વાગત-સત્કાર કર્યું અને આગમનનું પ્રયોજન પૂછ્યું.
ત્યારે નારદજીએ જણાવ્યું, "હે રાજન! થોડા સમય પૂર્વે હું યમલોકની યાત્રાએ ગયો હતો. ત્યાં મેં આપના સ્વર્ગસ્થ પિતાને યમરાજના દરબારમાં કષ્ટ ભોગવતા જોયા. પૂર્વજન્મમાં રહી ગયેલી કોઈ ભૂલ કે અધૂરી સાધનાના કારણે તેમને હજુ સુધી મુક્તિ મળી નથી અને તેઓ યમલોકમાં વસવાટ કરી રહ્યા છે."
નારદજીએ આગળ કહ્યું, "આપના પિતાએ મારા દ્વારા આપને એક સંદેશ મોકલ્યો છે. તેમણે જણાવ્યું છે કે જો તેમનો પુત્ર ઇન્દ્રસેન આસો (અશ્વિન) માસના કૃષ્ણ પક્ષની ઇન્દિરા એકાદશીનું વિધિવત વ્રત રાખે અને તેનું પુણ્યફળ તેમને અર્પણ કરે, તો તેઓ યમલોકના તમામ યાતનાઓમાંથી મુક્ત થઈને સીધા વૈકુંઠધામ પ્રાપ્ત કરી શકે છે."
પિતાની મુક્તિ માટે રાજાની પ્રાર્થના અને વ્રત વિધિ
પિતાના કષ્ટોની વાત સાંભળીને રાજા ઇન્દ્રસેન અત્યંત વ્યથિત થઈ ગયા. તેમણે બે હાથ જોડી દેવર્ષિ નારદને વિનંતી કરી, "હે મુનિવર! કૃપા કરીને મને આ ઇન્દિરા એકાદશી વ્રતની સંપૂર્ણ વિધિ સમજાવો, જેથી હું મારા પિતાને આ યાતનાઓમાંથી મુક્ત કરાવી શકું."
નારદજીએ રાજાને માર્ગદર્શન આપતાં કહ્યું:
આસો વદ દશમના દિવસે સ્નાન આદિથી નિવૃત્ત થઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ અને તર્પણ કરવું તથા એકટાણું કરવું.
એકાદશીના દિવસે પૂર્ણ ઉપવાસ રાખી ભગવાન ઋષિકેશ (વિષ્ણુ) ની વિધિવિધાનપૂર્વક પૂજા-અર્ચના કરવી અને રાત્રિ જાગરણ કરી ભજન-કીર્તન કરવું.
દ્વાદશીના દિવસે બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી, દાન-દક્ષિણા આપીને હાથમાં જળ રાખી વ્રતનું પુણ્ય પિતાને અર્પણ કરવાનો સંકલ્પ કરવો અને ત્યારબાદ જ પારણાં કરવાં.
વિધિવત ઉપવાસ અને પિતાનો ઉદ્ધાર
દેવર્ષિ નારદના આદેશાનુસાર રાજા ઇન્દ્રસેને પૂર્ણ શ્રદ્ધા, સંયમ અને નિયમો સાથે ઇન્દિરા એકાદશીનું વ્રત કર્યું. તેમણે નિર્જળા-નિરાહાર રહીને ભગવાન લક્ષ્મીનારાયણની આરાધના કરી અને રાત્રે ભક્તિભાવપૂર્વક હરિ-કીર્તન કર્યું.
બીજા દિવસે દ્વાદશી તિથિએ રાજાએ વેદપાઠી બ્રાહ્મણોને આદરપૂર્વક ભોજન કરાવ્યું, યથાશક્તિ દાન આપ્યું અને હાથમાં પવિત્ર જળ લઈ સંકલ્પ કર્યો—"મારા આ ઇન્દિરા એકાદશી વ્રતનું સમસ્ત પુણ્ય મારા સ્વર્ગસ્થ પિતાને પ્રાપ્ત થાઓ."
સંકલ્પ પૂર્ણ થતાંની સાથે જ આકાશમાંથી દેવો દ્વારા પુષ્પવૃષ્ટિ થવા લાગી. રાજાના પિતા યમલોકના તમામ બંધનોમાંથી મુક્ત થઈ દિવ્ય દેહ ધારણ કરી વિમાનમાં સવાર થઈને વૈકુંઠધામ તરફ પ્રયાણ કરી ગયા. પિતાના આશીર્વાદ અને વ્રતના અક્ષય પ્રભાવથી રાજા ઇન્દ્રસેને પણ દીર્ઘકાળ સુધી ધર્મપૂર્વક રાજ્ય કર્યું અને અંતકાળે પરમપદ વૈકુંઠ પ્રાપ્ત કર્યું.
ઇન્દિરા એકાદશીનું મહત્વ અને સંદેશ
આ પૌરાણિક કથા પ્રેરણા આપે છે કે સંતાનનું સૌથી મોટું કર્તવ્ય પિતૃઓ પ્રત્યે શ્રદ્ધા રાખવી અને તેમના આત્માની સદ્ગતિ માટે પ્રયત્નશીલ રહેવું છે. ઇન્દિરા એકાદશીનું વ્રત કરવાથી વ્રતીના પોતાના સમસ્ત પાપોનું શમન થાય છે, સાથે જ પિતૃઓને મોક્ષ મળવાથી સાધકના કુળમાં સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિનો વાસ થાય છે.
