Religion / શું તમે જાણો છો હનુમાનજીનું મૂળ નામ? જાણો તેમના વિવિધ નામો પાછળ છુપાયેલી પૌરાણિક કથાઓ
છેલ્લું અપડેટ : 10 Sept 2026
સવારની આરતી હોય કે મંગળવારનો ઉપવાસ, જ્યારે પણ કોઈ મુશ્કેલી કે સંકટ આવે ત્યારે મુખમાંથી સૌથી પહેલો શબ્દ સરી પડે છે—"જય હનુમાન". પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આપણે જે નામથી તેમને આજીવન પૂજતા આવ્યા છીએ, તે તેમનું જન્મનું મૂળ નામ નહોતું?
રામાયણ અને પુરાણોની કથાઓ અનુસાર, હનુમાનજીના જન્મ અને બાળપણના વિવિધ પ્રસંગો સાથે તેમના અનેક નામો જોડાયેલા છે.
હનુમાનજીનું મૂળ નામ: મારુતિ અને સુંદર
પૌરાણિક માન્યતાઓ અને વાલ્મીકિ રામાયણના સંદર્ભો અનુસાર, જન્મ સમયે પવનદેવના આશીર્વાદથી જન્મેલા હોવાથી તેમનું મૂળ નામ મારુતિ રાખવામાં આવ્યું હતું.
આ ઉપરાંત, માતા અંજના તેમને અત્યંત સ્નેહથી સુંદર કહીને બોલાવતા હતા. વાલ્મીકિ રામાયણનો પ્રખ્યાત 'સુંદરકાંડ' પણ હનુમાનજીના આ સ્વરૂપ અને તેમના પરાક્રમો પર આધારિત છે. રામચરિતમાનસ અનુસાર, હનુમાનજી માત્ર અપાર શક્તિના સ્વામી જ નહોતા, પરંતુ ચારિત્ર્ય, બુદ્ધિ અને ભક્તિમાં પણ અત્યંત મોહક અને નિર્દોષ હતા, તેથી માતા અંજના તેમને પ્રેમથી "સુંદર" કહેતા.
'હનુમાન' નામ કેવી રીતે પડ્યું?
સંસ્કૃત વ્યાકરણ અનુસાર, 'હનુ' નો અર્થ દાઢી અથવા જડબું થાય છે અને 'માન' એટલે કે વિશિષ્ટ કે આકાર પામેલું.
બાળપણમાં જ્યારે મારુતિ સૂર્યદેવને લાલ પાકેલું ફળ સમજીને ગળવા માટે આકાશ તરફ ઊડ્યા, ત્યારે સમગ્ર સૃષ્ટિમાં અંધકાર છવાઈ જવાનો ભય ઊભો થયો. દેવરાજ ઇન્દ્રએ પરિસ્થિતિ સંભાળવા માટે પોતાના દિવ્ય શસ્ત્ર વજ્રથી બાળ મારુતિ પર પ્રહાર કર્યો. વજ્રનો આ પ્રહાર તેમના જડબા (હનુ) પર થયો, જેનાથી તેમનું જડબું ઈજાગ્રસ્ત થઈ થોડું વળી ગયું. આ ઘટના પછી દેવતાઓએ તેમને 'હનુમાન' નામ આપ્યું.
'બજરંગબલી' નામનું રહસ્ય
પુત્ર પર વજ્રપ્રહાર થતાં પવનદેવે ક્રોધિત થઈને સમગ્ર સૃષ્ટિમાં વાયુનો પ્રવાહ રોકી દીધો. જીવસૃષ્ટિ સંકટમાં મુકાતાં તમામ દેવતાઓએ મારુતિને સાજા કર્યા અને વિવિધ દિવ્ય વરદાન આપ્યા:
દેવતાઓએ વરદાન આપ્યું કે સંસારનું કોઈ પણ અસ્ત્ર-શસ્ત્ર તેમને નુકસાન પહોંચાડી શકશે નહીં.
વજ્ર જેવા કઠોર શસ્ત્રનો પ્રહાર સહન કરી લેવાને કારણે તેમનું શરીર વજ્ર સમાન મજબૂત બની ગયું.
સંસ્કૃત શબ્દ 'વજ્રાંગ' (જેનું અંગ વજ્ર જેવું છે) અપભ્રંશ થઈને લોકભાષામાં 'બજરંગ' બન્યો, અને તેમની અસીમ શક્તિને કારણે તેઓ 'બજરંગબલી' તરીકે ઓળખાયા.
અંજનેય અને કેસરીનંદન
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં માતા-પિતાના નામ પરથી ઓળખ આપવાની પ્રાચીન પરંપરા છે. માતા અંજનાના પુત્ર હોવાથી તેઓ 'આંજનેય' (કે અંજનેય) કહેવાયા, જ્યારે પિતા વાનરરાજ કેસરીના પુત્ર હોવાના નાતે તેમને 'કેસરીનંદન' તરીકે પણ પૂજવામાં આવે છે.
નામો પાછળ છુપાયેલો આધ્યાત્મિક સંદેશ
હનુમાનજીનાં આ વિવિધ નામો માનવજીવનના ઉત્તમ ગુણોનું પ્રતીક છે:
મારુતિ: ગતિ અને ચંચળતા
હનુમાન: અહંકાર ત્યાગીને ઈજામાંથી શીખવાની નમ્રતા
બજરંગબલી: અન્યાય સામે રક્ષણ આપતી અડગ શક્તિ
સુંદર: નિઃસ્વાર્થ ભક્તિ, શાણપણ અને નિર્મળ ચારિત્ર્ય