ભારતીય નોટો પર છપાયેલો છે દેશનો ઈતિહાસ, યુનેસ્કોની 5 વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ્સની જોવા મળે છે ઝલક
છેલ્લું અપડેટ : 16 Sept 2025
ભારતીય નોટો ફક્ત આર્થિક વ્યવહારોનું સાધન નથી. તે દેશના સાંસ્કૃતિક, ઐતિહાસિક અને સ્થાપત્ય વારસાનું એક ગતિશીલ સંગ્રહાલય પણ છે. દેશના કેટલાક ઐતિહાસિક અને યુનેસ્કો દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ્સ ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા જારી કરાયેલી વિવિધ નોટોની પાછળ છાપવામાં આવ્યા છે.
આ એક સુવિચારિત વ્યૂહરચના છે જે દરેક નાગરિકના હાથમાં દેશના ભવ્ય વારસાની ઝલક લાવે છે. ચાલો જાણીએ ભારતીય નોટો પર છપાયેલી આ ઐતિહાસિક ઈમારતો વિશે.
10 રૂપિયાની નોટ- કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર, ઓડિશા
10 રૂપિયાની નોટ પર છપાયેલ કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર ઓડિશામાં સ્થિત છે, જે 13મી સદીમાં રાજા નરસિંહદેવ પ્રથમ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું. આ મંદિર એક વિશાળ રથના આકારમાં છે, જેને સાત ઘોડાઓ ખેંચે છે. તે ભારતીય સ્થાપત્યનું એક અદ્ભુત ઉદાહરણ છે અને 1984માં વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટનો દરજ્જો મળ્યો હતો. આ મંદિર સૂર્ય દેવને સમર્પિત છે અને તેની કોતરણી અને ડિઝાઇન અત્યંત સુંદર છે.
20 રૂપિયાની નોટ- એલોરા ગુફાઓ, મહારાષ્ટ્ર
20 રૂપિયાની નોટ પર મહારાષ્ટ્રના ઔરંગાબાદ જિલ્લામાં સ્થિત એલોરા ગુફાઓ જોવા મળે છે. આ સ્થળ ભારતની ધાર્મિક એકતાનું પ્રતીક છે. અહીં 34 ગુફાઓ છે, જે બૌદ્ધ, હિન્દુ અને જૈન ધર્મના અનુયાયીઓ દ્વારા બનાવવામાં આવી હતી. તેમાંથી સૌથી પ્રખ્યાત કૈલાસ મંદિર છે, જે એક જ પથ્થરમાંથી કોતરવામાં આવેલું એક વિશાળ મંદિર સંકુલ છે. એલોરાને 1983માં વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટનો દરજ્જો મળ્યો હતો.
50 રૂપિયાની નોટ- વિઠ્ઠલ મંદિર રથ, હમ્પી
50 રૂપિયાની નોટ કર્ણાટકમાં સ્થિત હમ્પીના વિશ્વ પ્રખ્યાત વિઠ્ઠલ મંદિર સંકુલના પથ્થરના રથને દર્શાવે છે. હમ્પી વિજયનગર સામ્રાજ્યની રાજધાની હતી અને અહીંના ખંડેર ભવ્ય ભૂતકાળની સાક્ષી આપે છે. વિઠ્ઠલ મંદિર તેના અનોખા સ્થાપત્ય અને સંગીતમય સ્તંભો માટે જાણીતું છે. આ પથ્થરનો રથ દ્રવિડ શિલ્પનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે અને વાસ્તવમાં તે રથના આકારમાં બનેલું મંદિર છે. હમ્પીને 1986માં વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટનો દરજ્જો મળ્યો હતો.
100 રૂપિયાની નોટ- રાણી કી વાવ, પાટણ
100 રૂપિયાની નોટ પર પાટણમાં સ્થિત રાણી કી વાવ દર્શાવવામાં આવી છે. તે કોઈ સામાન્ય વાવ નથી, પરંતુ ભૂગર્ભ જળ માળખાનું શાહી અને કલાત્મક સ્વરૂપ છે. તે 11મી સદીમાં રાજા ભીમદેવ પહેલાની યાદમાં રાણી ઉદયમતી દ્વારા બનાવવામાં આવી હતી. તેની દિવાલો પર નાયિકાઓ અને દેવી-દેવતાઓની સેંકડો મૂર્તિઓ કોતરવામાં આવી છે. તેને 2014માં વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટનો દરજ્જો મળ્યો હતો.
500 રૂપિયાની નોટ- લાલ કિલ્લો, દિલ્હી
500 રૂપિયાની નોટ પર દિલ્હીમાં સ્થિત લાલ કિલ્લો દર્શાવવામાં આવ્યો છે. તે મુઘલ સમ્રાટ શાહજહાં દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો હતો. લાલ રેતીના પથ્થરથી બનેલો આ વિશાળ કિલ્લો ભારતના ઈતિહાસમાં ઘણી મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટનાઓનો સાક્ષી રહ્યો છે. તે માત્ર મુઘલ સામ્રાજ્યની શક્તિનું પ્રતીક જ નહોતું, પરંતુ 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ ભારતને આઝાદી મળ્યા પછી અહીંથી પહેલો તિરંગો લહેરાવવામાં આવ્યો હતો. તેના ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્ત્વને કારણે, તેને 2007માં વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટનો દરજ્જો મળ્યો હતો.
