Parenting Tips : સંશોધને વધાર્યું માતા-પિતાનું ટેન્શન! નાના બાળકને મોબાઈલ આપ્યો તો થઈ શકે છે ગંભીર ખતરો
છેલ્લું અપડેટ : 02 May 2026
દેશની સૌથી મોટી સરકારી હોસ્પિટલ - AIIMS નવી દિલ્હીમાં બાળકોના સ્વાસ્થ્ય અંગે કરવામાં આવેલા સંશોધનથી માતાપિતામાં ચિંતા વધી ગઈ છે. નિષ્ણાતોના મતે, 18 મહિનાથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને વધુ પડતા મોબાઇલ ફોન અથવા સ્ક્રીન ટાઇમના સંપર્કમાં રાખવાથી તેમના માનસિક અને વર્તનના વિકાસ પર પ્રતિકૂળ અસર પડી શકે છે. ડોકટરો જણાવે છે કે આ શરૂઆતના વર્ષોમાં વધુ પડતા સ્ક્રીન એક્સપોઝર બાળકના ભાષા વિકાસ, સામાજિક વર્તન અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની ક્ષમતાને અસર કરી શકે છે. આ કારણોસર માતાપિતાને સલાહ આપવામાં આવી રહી છે કે નાના બાળકો માટે મનોરંજનના સાધન તરીકે મોબાઇલ ફોનનો ઉપયોગ કરવાનું ટાળો.
નિષ્ણાતો સમજાવે છે કે જન્મ પછીના પ્રથમ બે વર્ષ બાળકના મગજના વિકાસ માટે મહત્વપૂર્ણ છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, બાળક તેમના આસપાસના વાતાવરણ, તેમના માતાપિતાના ચહેરાના હાવભાવ, અવાજો, સ્પર્શ અને ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓમાંથી શીખે છે. જો બાળક આ રચનાત્મક તબક્કા દરમિયાન મોબાઇલ સ્ક્રીન સામે નોંધપાત્ર સમય વિતાવે છે, તો તેમની કુદરતી શીખવાની પ્રક્રિયામાં ખલેલ પહોંચી શકે છે. ડોકટરોના મતે, કેટલાક કિસ્સાઓમાં, આવા બાળકો બોલવામાં વિલંબ, આંખનો સંપર્ક ઓછો થવો, નામથી બોલાવવામાં પ્રતિભાવનો અભાવ, સામાજિક પ્રવૃત્તિઓમાં રસ ઓછો થવો અને પુનરાવર્તિત વર્તન જેવા લક્ષણો દર્શાવી શકે છે. આ લક્ષણો ઓટીઝમ સ્પેક્ટ્રમ ડિસઓર્ડર જેવી ન્યુરોડેવલપમેન્ટલ સ્થિતિઓ સાથે સંકળાયેલા હોઈ શકે છે, જોકે, ફક્ત મોબાઇલ ફોન જોવાથી ઓટીઝમનું સીધું કારણ માનવામાં આવતું નથી.
જન્મ પછી ઘણા મહિનાઓ સુધી ફોન દૂર રાખો
ડૉ. એ માતાપિતાને સ્ક્રીન ટાઇમ અંગે સતર્ક રહેવાની સલાહ આપી છે. ડોકટરો જણાવે છે કે બાળકોને જન્મથી 18 મહિનાની ઉંમર સુધી શક્ય તેટલું મોબાઇલ ફોન, ટેબ્લેટ અથવા ટીવી સ્ક્રીનથી દૂર રાખવા જોઈએ. 18 મહિનાથી 6 વર્ષની વયના બાળકો માટે, સ્ક્રીન ટાઇમ પણ મર્યાદિત અને દેખરેખ હેઠળ રાખવો જોઈએ. જો સ્ક્રીન રજૂ કરવામાં આવે, તો સામગ્રી શૈક્ષણિક અને ઇન્ટરેક્ટિવ હોવી જોઈએ, અને માતાપિતાની હાજરીમાં જોવી જોઈએ. બાળકને ફક્ત શાંત કરવા માટે મોબાઇલ ફોન આપવાની આદત લાંબા ગાળે હાનિકારક સાબિત થઈ શકે છે.
બાળકોનો સ્ક્રીન ટાઇમ ઓછો થાય ત્યારે શું થાય છે?
ડોક્ટરો સમજાવે છે કે ઓછો સ્ક્રીન ટાઇમ ધરાવતા બાળકો વધુ શારીરિક અને માનસિક પ્રવૃત્તિમાં વ્યસ્ત રહે છે. આવા બાળકો રમે છે, દોડે છે, વસ્તુઓને સ્પર્શ કરીને શીખે છે, લોકો સાથે વાતચીત કરે છે અને નવા અવાજો અને ચહેરાઓને ઓળખે છે. આ પ્રવૃત્તિઓ મગજના વિકાસને મજબૂત બનાવે છે. તેથી, બાળકને મોબાઈલ ફોન આપવાને બદલે, તેમને વાર્તાઓ કહેવા, રંગબેરંગી રમકડાંથી રમવા દેવા, બહારની પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવા અને પરિવાર સાથે ગુણવત્તાયુક્ત સમય વિતાવવો વધુ ફાયદાકારક છે.
ધીમે ધીમે સ્ક્રીન ટાઈમ ઘટાડો
જો કોઈ બાળક પહેલાથી જ મોબાઈલ ઉપકરણોનું વ્યસની બની ગયું હોય, તો ડોકટરો અચાનક તેની ઍક્સેસ સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાની સલાહ આપતા નથી. તેના બદલે, ધીમે ધીમે સ્ક્રીન ટાઈમ ઘટાડો અને તેના સ્થાને અન્ય આકર્ષક વિકલ્પો પ્રદાન કરો - જેમ કે ચિત્રકામ, બિલ્ડિંગ બ્લોક્સ સાથે રમવું, પુસ્તકો વાંચવું, સંગીત સાંભળવું, પાર્કમાં રમવું અથવા પરિવારના સભ્યો સાથે વાતચીત કરવી. અચાનક મોબાઈલ ઉપકરણ છીનવી લેવાથી બાળકમાં ચીડિયાપણું, રડવું અથવા ગુસ્સો ફાટી શકે છે.
તમારે ક્યારે ન્યુરોડેવલપમેન્ટલ સ્પેશિયાલિસ્ટનો સંપર્ક કરવો જોઈએ?
નિષ્ણાતો એ પણ ભાર મૂકે છે કે જો તમે તમારા બાળકમાં બોલવામાં વિલંબ, સામાજિક વર્તણૂકમાં ફેરફાર, આંખનો સંપર્ક ઓછો થવો અથવા સમજવાની ક્ષમતામાં ઘટાડો જેવા ચિહ્નો જોશો, તો તમારે તાત્કાલિક બાળરોગ ચિકિત્સક અથવા ન્યુરોડેવલપમેન્ટલ સ્પેશિયાલિસ્ટનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. વહેલા નિદાન સાથે, ઉપચાર, વર્તણૂકીય સહાય અને તબીબી સંભાળ દ્વારા નોંધપાત્ર સુધારો શક્ય છે. માતાપિતાની જાગૃતિ અને સમયસર પગલાં લેવા એ બાળકોના ઉજ્જવળ ભવિષ્યને સુનિશ્ચિત કરવા માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ ચાવીઓ છે.