કોઈ પંડિત નહીં, કોઈ સાત ફેરા નહીં: અનિરૂદ્ધ અને કાવ્યાએ અપનાવી 'સ્વાભિમાન લગ્ન'ની અનોખી રીત

લગ્નનું નામ પડતાની સાથે જ સામાન્ય રીતે મનમાં અઢળક રીતિ-રિવાજો, મંત્રોચ્ચાર, પંડિત, સાત ફેરા અને લાંબો-પહોળો સમારોહ ફરવા લાગે છે. પરંતુ દક્ષિણ ભારતના પ્રખ્યાત સંગીતકાર (કમ્પોઝર) અનિરૂદ્ધ રવિચંદર અને બિઝનેસવુમન કાવ્યા મારને પોતાના લગ્નમાં આ પારંપરિક રીતથી અલગ રસ્તો પસંદ કર્યો.

બંનેએ ગ્રીસમાં એક ખાનગી સમારોહ દરમિયાન એકબીજાને વરમાળા પહેરાવી અને ગળામાં એક સરખા પેન્ડન્ટવાળી ચેન પહેરાવી. તેમના લગ્નને 'સ્વાભિમાન લગ્ન' (સેલ્ફ-રેસ્પેક્ટ મેરેજ) કહેવામાં આવી રહ્યા છે. તેમાં ન તો પંડિતની જરૂર પડે છે અને ન તો લગ્ન માટે ધાર્મિક વિધિઓને અનિવાર્ય માનવામાં આવે છે.

11 નવેમ્બરે થયેલા આ લગ્ન પહેલાં 10 નવેમ્બરે બંનેનો સગાઈનો સમારોહ પણ થયો હતો. લગ્નમાં સુપરસ્ટાર રજનીકાંત અને તમિલનાડુના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી એમ. કે. સ્ટાલિન સહિત અને જાણીતી હસ્તીઓ સામેલ થઈ હતી. પરંતુ આ લગ્નની સૌથી વધુ ચર્ચા તેની રીતને લઈને થઈ રહી છે. આખરે સ્વાભિમાન લગ્ન શું હોય છે? તે સામાન્ય હિન્દુ લગ્નોથી કેટલા અલગ છે અને તેમાં કઈ-કઈ વિધિઓ નિભાવવામાં આવે છે? અહીં જાણી શકો છો આ વિશે....

શું હોય છે સ્વાભિમાન લગ્ન?

સ્વાભિમાન લગ્ન (સેલ્ફ-રેસ્પેક્ટ મેરેજ) એટલે આત્મસન્માન સાથે લગ્ન. આ લગ્નની એવી રીત છે, જેમાં બે વ્યક્તિ પોતાની મરજી અને પરસ્પર સહમતિથી જીવનસાથી બનવાનો નિર્ણય કરે છે. તેમાં પંડિત, મંત્રોચ્ચાર, હવન કે ધાર્મિક રીતિ-રિવાજોને જરૂરી માનવામાં આવતા નથી. લગ્નનો આધાર બંને સાથીઓની બરાબરી, સન્માન અને એકબીજા પ્રત્યેની જવાબદારી હોય છે.

આ પ્રકારના લગ્નમાં યુગલ એકબીજાને વરમાળા પહેરાવી શકે છે,  વીંટી કે ચેન બદલી શકે છે અથવા તો સાક્ષીઓની સામે સાથે રહેવાની અને જીવનની જવાબદારીઓ નિભાવવાના વચન આપી શકે છે. એટલે કે લગ્નને ધાર્મિક વિધિઓ કરતાં બે વ્યક્તિની પરસ્પર સહમતિ અને બરાબરીનો સંબંધ માનવામાં આવે છે.

અનિરૂદ્ધ અને કાવ્યાના લગ્નમાં પણ એકબીજાને વરમાળા પહેરાવવાની સાથે સરખા પેન્ડન્ટવાળી ચેનની આપલે આ જ વિચારો સાથે જોડાયેલી હોવાનું કહેવાઈ રહ્યું છે.

પેરીયરે શરૂ કર્યું હતું સ્વાભિમાન આંદોલન

સ્વાભિમાન લગ્નના મૂળ તમિલનાડુના સામાજિક સુધારણા આંદોલનમાં રહેલા છે. તેની શરૂઆત સમાજ સુધારક ઈ. વી. રામાસ્વામી પેરીયરે કરી હતી. ઇ. સ. 1924માં કેરળના વાકોમમાં એક મોટું આંદોલન ચાલી રહ્યું હતું. ત્યાં મંદિરની આસપાસના કેટલાક રસ્તાઓ પર દલિત અને પછાત જાતિના લોકોના ચાલવા પર પ્રતિબંધો હતા. આ ભેદભાવ સામે વાકોમ સત્યાગ્રહ શરૂ થયો. પેરીયરે પણ તેમાં ભાગ લીધો હતો અને આંદોલન દરમિયાન તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.

ઈ. સ. 1925માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ છોડ્યા પછી પેરીયરે સ્વાભિમાન આંદોલન શરૂ કર્યું. તેમનું માનવું હતું કે સમાજમાં જાતિગત ભેદભાવ અને બિન-બ્રાહ્મણ સમુદાયો સાથે થતી અસમાનતાને ખતમ કર્યા વગર સાચી આઝાદી શક્ય નથી. આ આંદોલનમાં ભાગ લેવાને કારણે પેરીયરને દક્ષિણ ભારતમાં સામાજિક બરાબરીની લડાઈના એક મુખ્ય ચહેરા તરીકે ઓળખ મળી. તેમને 'વાકોમ વીરર' પણ કહેવામાં આવ્યા.

આ આંદોલને જાતિ વ્યવસ્થા, ઊંચ-નીચ, ધાર્મિક રૂઢિઓ અને મહિલાઓ સાથે થતા ભેદભાવનો વિરોધ કર્યો. પેરીયરનો ભાર આ વાત પર હતો કે દરેક મનુષ્યને આત્મસન્માન સાથે જીવવાનો અધિકાર હોવો જોઈએ. લગ્ન જેવા અંગત નિર્ણયમાં પણ સ્ત્રી અને પુરુષ બંનેને સમાન દરજ્જો મળવો જોઈએ.

આ આંદોલને લગ્નમાં પુરોહિતોની અનિવાર્યતા અને જાતિ-ધર્મ સાથે જોડાયેલા સામાજિક બંધનોને પડકાર્યા. તેના અંતર્ગત લગ્નને ધાર્મિક કર્મકાંડને બદલે બે વ્યક્તિના પરસ્પર વચન અને બરાબરીના સંબંધ તરીકે જોવામાં આવ્યા.

ધાર્મિક વિધિઓ વગર થયું હતું પહેલું સ્વાભિમાન લગ્ન

સ્વાભિમાન લગ્નની પહેલી નોંધાયેલી લગ્ન 28 મે 1928ના રોજ તમિલનાડુના અરુપ્પુકોટ્ટઈ પાસે થઈ હતી. તેમાં રેંગાસામી રેડ્ડી અને નાગમ્મલે વગર પંડિતે, પવિત્ર અગ્નિ અને ધાર્મિક વિધિઓ વગર લગ્ન કર્યા હતા.

આ સમારોહમાં બંનેએ એકબીજા સાથે જીવન વિતાવવા અને દરેક સુખ-દુઃખમાં બરાબરના સાથી બની રહેવાના વચન આપ્યા હતા. તે સમયમાં આવા લગ્નો સામાજિક અને ધાર્મિક પરંપરાઓ વિરુદ્ધ માનવામાં આવતા હતા. તેથી તેને કાયદાકીય માન્યતા મળવામાં પણ લાંબો સમય લાગ્યો.

1967માં સ્વાભિમાન લગ્નને મળી કાયદાકીય માન્યતા

શરૂઆતમાં સ્વાભિમાન લગ્નને લઈને કાયદાકીય અડચણો પણ આવી હતી. વર્ષ 1953માં મદ્રાસ હાઈકોર્ટે આ પ્રકારના લગ્નોને અમાન્ય ઠેરવ્યા હતા. જોકે, પછીથી તમિલનાડુમાં ડી.એમ.કે. સરકારે તેને કાયદાકીય માન્યતા અપાવવાની દિશામાં પગલું ભર્યું.

મુખ્યમંત્રી સી. એન. અન્નાદુરઈની સરકારે 1967માં હિન્દુ મેરેજ એક્ટમાં સંશોધન કર્યું. તેના હેઠળ સેક્શન 7-એ જોડવામાં આવ્યો, જેણે તમિલનાડુમાં સ્વાભિમાન અને સીરથિરુથા એટલે કે સુધારવાદી લગ્નોને કાયદાકીય માન્યતા આપી.

આ કાયદા મુજબ, લગ્ન માટે યુગલનું એકબીજાને જીવનસાથી સ્વીકારવું જરૂરી છે. તેઓ એકબીજાને વરમાળા પહેરાવી શકે છે, વીંટી પહેરાવી શકે છે અથવા લગ્નની જાહેરાત કરી શકે છે. આ બધું સગા-સંબંધીઓ, મિત્રો અથવા અન્ય સાક્ષીઓની હાજરીમાં કરી શકાય છે.