VIDEO : Health Tips : મજબૂત હૃદય અને સ્વસ્થ પાચન માટે વરદાન છે ઉપવાસ: જાણો તેના અદભૂત ફાયદા!
છેલ્લું અપડેટ : 09 May 2026
સંશોધકોએ સદીઓ જૂની ચર્ચા પર નવો પ્રકાશ પાડવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે ઉપવાસની સ્વાસ્થ્ય પર શું અસર થાય છે. તાજેતરના અભ્યાસો દર્શાવે છે કે તે બ્લડ પ્રેશર, ખરાબ LDL કોલેસ્ટ્રોલ અને ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે (ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ એવી સ્થિતિ છે જેનાથી બ્લડ શુગર વધી શકે છે). એક અભ્યાસમાં સામે આવ્યું છે કે વજન ઘટાડવા અને તેને નિયંત્રણમાં રાખવા માટે, એક દિવસ છોડીને ઉપવાસ કરવો (alternate-day fasting) એટલું જ અસરકારક છે જેટલું દરરોજ કેલરી ઘટાડવી.
24 કલાક ઉપવાસ કરનારાઓ પર રાખવામાં આવી નજર
આ સંશોધનમાં સેંકડો સભ્યો સામેલ હતા જેઓ સામાન્ય રીતે મહિનામાં એક રવિવારે 24 કલાકનો ઉપવાસ રાખે છે. સંશોધકોએ ખાસ એ વાત પર ધ્યાન આપ્યું કે ઉપવાસની આયુષ્ય પર શું અસર થાય છે. 'કાર્ડિઆક કેથેટરાઇઝેશન' પ્રક્રિયામાંથી પસાર થયેલા આશરે 2,000 લોકો પર સરેરાશ 4.4 વર્ષ સુધી નજર રાખવામાં આવી હતી. આમાં 389 એવા લોકો પણ હતા જેઓ "નિયમિત ઉપવાસ કરનારા" હતા અને ઓછામાં ઓછા પાંચ વર્ષથી સતત ઉપવાસ કરી રહ્યા હતા. વિવિધ પરિબળોને ધ્યાનમાં રાખ્યા પછી, સંશોધકોએ જાણ્યું કે નિયમિત ઉપવાસ કરનારાઓમાં મૃત્યુદર, ઉપવાસ ન કરનારાઓની સરખામણીએ 45% ઓછો હતો.
થોડા કલાકો ભૂખ્યા રહેવાના ફાયદા
આ અભ્યાસમાં દર્દીઓના ડેટાનો ઉપયોગ કરીને જોવામાં આવ્યું કે નિયમિત ઉપવાસની હાર્ટ ફેલિયર અને હાર્ટ એટેક પર શું અસર થાય છે. હાર્ટ એટેકના કિસ્સાઓમાં કોઈ ખાસ તફાવત જોવા મળ્યો નથી, પરંતુ નિયમિત ઉપવાસ કરનારાઓમાં હાર્ટ ફેલિયરનો દર, ઉપવાસ ન કરનારાઓની સરખામણીએ 71% ઓછો હતો. ઘણી લોકપ્રિય ડાયેટ ટ્રેન્ડ લોકોને સલાહ આપે છે કે તેઓ તેમના જમવાનો સમય 8 થી 12 કલાક સુધી મર્યાદિત રાખે અને બાકીના 12 થી 16 કલાક ફાસ્ટિંગ કરે. ડોક્ટરો કહે છે કે- "દાયકાઓ સુધી દર મહિને એક દિવસના લોન્ગ-ટર્મ ફાસ્ટિંગથી શરીરમાં એવી ફાયદાકારક પ્રણાલીઓ (mechanisms) સક્રિય થઈ જાય છે, જે સામાન્ય રીતે સક્રિય થતી નથી. આ પ્રક્રિયા રાત્રિના ભોજન અને સવારના નાસ્તા વચ્ચેના થોડા કલાકોમાં દરરોજ કામ કરે છે. આ કલાકો લાંબા ગાળે જમા થતા રહે છે અને શરીરને ફાયદો પહોંચાડે છે."
ફાસ્ટિંગથી પેટને મળે છે વધુ ફાયદા
સતત ખાવાથી પાચનતંત્રને આરામ મળતો નથી. ઉપવાસ દરમિયાન પાચનતંત્રને બ્રેક મળે છે, જેનાથી આંતરડાના પડને ઠીક થવા માટે અને સોજો (inflammation) ઘટાડવા માટે સમય મળે છે. ફાસ્ટિંગ આંતરડામાં સારા બેક્ટેરિયાની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે અને ખરાબ બેક્ટેરિયાને ઘટાડે છે, જેનાથી પાચન અને એકંદર આંતરડાનું સ્વાસ્થ્ય સુધરે છે. ફાસ્ટિંગ 'ઓટોફેગી' (Autophagy) ને પ્રેરિત કરે છે, જે શરીરની કુદરતી સફાઈ પ્રક્રિયા છે. તે આંતરડામાં જૂના અને ક્ષતિગ્રસ્ત કોષોને દૂર કરીને નવા, સ્વસ્થ કોષોના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે. ઇન્ટરમિટન્ટ ફાસ્ટિંગ (જેમ કે 16/8 પદ્ધતિ) વજન ઘટાડવા અને પેટની ચરબી ઘટાડવામાં મદદરૂપ છે.
24 કલાકનો ઉપવાસ રાખવાની સાચી રીત
તમે ગમે ત્યારે 24 કલાકનો ઉપવાસ કરી શકો છો, શરત એટલી કે તમે તે દિવસ માટે અગાઉથી તૈયારી કરી હોય. ઉપવાસ શરૂ કરતા પહેલા તંદુરસ્ત અને સંતુલિત ભોજન લેવું ખૂબ જ જરૂરી છે, કારણ કે તે તમારા શરીરને 24 કલાક પસાર કરવામાં મદદ કરશે. નિષ્ણાતો ઇન્ટરમિટન્ટ ફાસ્ટિંગ શરૂ કરતા પહેલા અમુક ખાદ્યપદાર્થો લેવાની સલાહ આપે છે જેમ કે:
પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક: કઠોળ.
ઓછી ચરબીવાળી ડેરી પ્રોડક્ટ્સ.
ફળો અને લીલા શાકભાજી.
વધુ ફાઈબરવાળો ખોરાક.
ઉપવાસ દરમિયાન પુષ્કળ પાણી અને અન્ય ઝીરો-કેલરી પીણાં પીવો.
જ્યારે ફરીથી ભોજન શરૂ કરવાનો સમય આવે, ત્યારે વધુ પડતું ન ખાઓ અને એ ખાતરી કરો કે ઉપવાસ પૂરો થયા પછી તમે પૌષ્ટિક આહાર જ લો.
નોંધ: આ આર્ટિકલ તમને જાગૃત કરવાના હેતુથી લખવામાં આવ્યો છે.