દરિયામાં સરહદ ક્યાં પૂરી થાય છે? કેમ ટકરાય છે ભારત-પાકિસ્તાનના જહાજો? જાણો 3 નોટિકલ માઇલનો નિયમ
છેલ્લું અપડેટ : 20 Sept 2026
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેનો વિવાદ માત્ર જમીન સરહદ (Land Border) પૂરતો સીમિત નથી. અરબી સમુદ્રમાં પણ બંને દેશો વચ્ચે દરિયાઈ સીમા, માછીમારો અને નૌકાદળની ગતિવિધિઓને લઈને લાંબા સમયથી તણાવ જોવા મળે છે. તાજેતરમાં ભારતીય નૌકાદળના યુદ્ધજહાજ INS Kolkata અને પાકિસ્તાની નૌકાદળના જહાજ PNS Hunain વચ્ચે થયેલી અથડામણ બાદ ફરી એકવાર સવાલ ઉઠ્યો છે કે દરિયામાં બંને દેશોના જહાજો માટે કયા નિયમો લાગુ પડે છે અને કેટલું અંતર જાળવવું જરૂરી છે.
15 સપ્ટેમ્બરે અરબી સમુદ્રમાં શું થયું?
15 સપ્ટેમ્બરે ઉત્તર અરબી સમુદ્રમાં બંને દેશોના નૌકાદળના જહાજો વચ્ચે અથડામણ થઈ હતી. ભારતના વિદેશ મંત્રાલય (MEA) અનુસાર INS Kolkata નિયમિત તહેનાતી (Routine Deployment) પર હતું. ભારતે દાવો કર્યો કે PNS Hunainએ જોખમી રીતે ઓવરટેકિંગ (Overtaking Manoeuvre) કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, જેના કારણે બંને જહાજો વચ્ચે સંપર્ક થયો.
ભારતના જણાવ્યા મુજબ આ કાર્યવાહી 1991ના ભારત-પાકિસ્તાન કરારની કલમ 10નું ઉલ્લંઘન કરતી હતી. બીજી તરફ, પાકિસ્તાને ઘટનાનું અલગ વર્ણન આપ્યું અને ભારતીય જહાજ પર તેની નૌકાદળની કવાયત દરમિયાન જોખમી રીતે નજીક આવવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. ભારતે પાકિસ્તાનના આ આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે.
3 નોટિકલ માઇલનું અંતર કેમ મહત્વનું?
ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે 1991ના કરારનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું છે કે દરિયામાં બંને દેશોના નૌકાદળના એકમોએ એકબીજાથી ઓછામાં ઓછું 3 નોટિકલ માઇલ (લગભગ 5.5 કિલોમીટર)નું અંતર જાળવવાનું હોય છે. આ નિયમનો હેતુ બંને દેશોના સૈન્ય જહાજો વચ્ચે અનિચ્છનીય નજીક આવવું, ગેરસમજ અને અકસ્માતનું જોખમ ઘટાડવાનો છે.
આ ઉપરાંત દરિયામાં જહાજોની અવરજવર માટે આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો (International Regulations for Preventing Collisions at Sea) પણ લાગુ પડે છે. તેથી માત્ર દ્વિપક્ષીય કરાર જ નહીં, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ નિયમોનું પાલન પણ મહત્વપૂર્ણ બને છે.
LoC જેવી સીધી રેખા સમુદ્રમાં કેમ નથી?
જમીન પર LoC જેવી રેખા નકશા પર નક્કી કરી શકાય છે, પરંતુ સમુદ્રમાં સીમા નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા વધુ જટિલ હોય છે. ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સર ક્રીક (Sir Creek)નો વિવાદ આ જટિલતાનું મહત્વનું ઉદાહરણ છે.
સર ક્રીક ગુજરાતના કચ્છ વિસ્તાર અને પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રાંત વચ્ચે આવેલો આશરે 96 કિલોમીટર લાંબો જળમાર્ગ છે. બંને દેશો વચ્ચે તેના સીમા નિર્ધારણ અંગે લાંબા સમયથી મતભેદ છે. ભારત અને પાકિસ્તાને અગાઉ આ મુદ્દે સંયુક્ત સર્વે અને દરિયાઈ સીમા (Maritime Boundary) અંગે ચર્ચાઓ પણ કરી છે.
સર ક્રીક વિવાદની અસર દરિયામાં ક્યાં પડે છે?
સર ક્રીકનો જમીની અને જળસીમા સાથે જોડાયેલો વિવાદ માત્ર નકશા પૂરતો નથી. દરિયાઈ સીમાનું ચોક્કસ નિર્ધારણ ન થવાથી આગળની દરિયાઈ હદો અને Exclusive Economic Zone (EEZ) અંગે પણ પ્રશ્નો ઊભા થાય છે.
EEZમાં દરિયાઈ સંસાધનો, માછીમારી અને સમુદ્રતળ સાથે જોડાયેલા આર્થિક હકો મહત્વપૂર્ણ હોય છે. તેથી બંને દેશો માટે દરિયાઈ સીમાનું સ્પષ્ટ નિર્ધારણ વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક બંને દૃષ્ટિએ મહત્વ ધરાવે છે.
માછીમારો પણ વારંવાર પકડાય છે
દરિયાઈ સીમા અને સર ક્રીક વિસ્તારની જટિલતાનો સૌથી સીધો પ્રભાવ બંને દેશોના માછીમારો પર પડે છે. દરિયામાં સચોટ સીમા ઓળખવી ઘણી વખત મુશ્કેલ હોવાથી માછીમારી કરતી બોટો એકબીજાના દાવાવાળા જળક્ષેત્રમાં પ્રવેશી જાય છે.
આવી સ્થિતિમાં બંને દેશોના સુરક્ષા દળો દ્વારા માછીમારોની ધરપકડ અને બોટ જપ્ત કરવાની ઘટનાઓ બનતી રહી છે. વિદેશ મંત્રાલયના દસ્તાવેજોમાં પણ સર ક્રીક વિસ્તારને બંને દેશોના માછીમારો માટે લાંબા સમયથી મુશ્કેલી ઊભી કરતો વિસ્તાર ગણાવવામાં આવ્યો છે.
1991નો કરાર શું કહે છે?
ભારત અને પાકિસ્તાને 1991માં સૈન્ય કવાયત, હિલચાલ અને સૈનિકોની ગતિવિધિઓ અંગે એક કરાર કર્યો હતો. તાજેતરની અથડામણ અંગે ભારતે આ જ કરારની કલમ 10નો ઉલ્લેખ કર્યો છે.
ભારતના જણાવ્યા પ્રમાણે દરિયામાં બંને દેશોના નૌકાદળના એકમો વચ્ચે ઓછામાં ઓછું 3 નોટિકલ માઇલનું અંતર રાખવાનું છે. ભારતે આરોપ મૂક્યો કે PNS Hunainની ગતિવિધિ આ જ જોગવાઈ સાથે સુસંગત નહોતી.
INS Kolkataને કેટલું નુકસાન થયું?
ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્યું છે કે અથડામણ છતાં INS Kolkataને કોઈ મોટું નુકસાન થયું નથી અને તે દરિયામાં પોતાની તહેનાતી પર રહ્યું હતું. ભારતે ઘટનાને લઈને પાકિસ્તાન સમક્ષ રાજદ્વારી વિરોધ પણ નોંધાવ્યો હતો.
બીજી તરફ, પાકિસ્તાને આ ઘટનાને અલગ રીતે રજૂ કરી છે અને ભારતીય જહાજની ગતિવિધિ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો છે. બંને દેશોના દાવા અલગ હોવાથી ઘટનાની જવાબદારી અંગે બંને પક્ષોની સ્થિતિ એકબીજાથી વિપરીત છે.
દરિયામાં આવી ટક્કરનું જોખમ કેમ મોટું?
નૌકાદળના યુદ્ધજહાજો સામાન્ય વેપારી જહાજો કરતાં કદ, ઝડપ અને ક્ષમતાની દૃષ્ટિએ અલગ હોય છે. આવા જહાજો એકબીજાની ખૂબ નજીક આવે ત્યારે નાની ગેરસમજ પણ અકસ્માતમાં ફેરવાઈ શકે છે. ખાસ કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય જળક્ષેત્રમાં બે દેશોની સૈન્ય ગતિવિધિઓ એકબીજાની નજીક હોય ત્યારે નિયમોનું પાલન અને સંચાર (Communication) ખૂબ મહત્વપૂર્ણ બને છે.
ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે સમુદ્રમાં વિવાદ માત્ર જહાજોની ટક્કરનો નથી
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેનો દરિયાઈ તણાવ અનેક સ્તરો ધરાવે છે. સર ક્રીકનો સીમા વિવાદ, EEZનું નિર્ધારણ, માછીમારોની ધરપકડ, દરિયાઈ સુરક્ષા અને નૌકાદળની ગતિવિધિઓ જેવા મુદ્દા પરસ્પર જોડાયેલા છે.
તેથી INS Kolkata અને PNS Hunainની તાજેતરની અથડામણને માત્ર એક જહાજી અકસ્માત તરીકે જોવાને બદલે ભારત-પાકિસ્તાનના લાંબા સમયથી ચાલતા દરિયાઈ સીમા અને સુરક્ષા સંબંધિત મુદ્દાઓના સંદર્ભમાં પણ સમજવી પડે છે.
