‘આ કેસ અસાધારણ છે’; યુદ્ધવિધવાને 14 વર્ષ બાદ ફરી એરફોર્સમાં જોડવાનો SCનો આદેશ
છેલ્લું અપડેટ : 27 Sept 2026
સુપ્રીમ કોર્ટે (Supreme Court) ભારતીય વાયુસેનાની (Indian Air Force) પૂર્વ મહિલા અધિકારીને લગભગ 14 વર્ષ બાદ ફરીથી સેવામાં પરત લેવાનો મહત્વપૂર્ણ આદેશ આપ્યો છે. કોર્ટે આ નિર્ણય પોતાના અસાધારણ બંધારણીય અધિકારો (Constitutional Powers)નો ઉપયોગ કરીને લીધો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ મામલો સામાન્ય કેસથી અલગ અને અસાધારણ પરિસ્થિતિ ધરાવતો હોવાથી તેને એક વખતના અપવાદ (One-time Exception) તરીકે જોવામાં આવે.
મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે અરજદાર પોતે ભૂતપૂર્વ એરફોર્સ અધિકારી છે અને સાથે જ એરફોર્સના એક અધિકારીની યુદ્ધવિધવા (War Widow) પણ છે. તેમની બે પુત્રીઓ હજુ શાળામાં અભ્યાસ કરે છે. આ તમામ સંજોગોને ધ્યાનમાં રાખીને કોર્ટે તેમના કેસ પ્રત્યે સહાનુભૂતિપૂર્ણ (Sympathetic) અભિગમ અપનાવ્યો છે.
અનુચ્છેદ 142 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટનો વિશેષ આદેશ
21 સપ્ટેમ્બરે જાહેર થયેલા આદેશમાં સુપ્રીમ કોર્ટે બંધારણના અનુચ્છેદ 142 (Article 142) હેઠળ મળેલી પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ કર્યો હતો. બેન્ચે કહ્યું કે આ કેસના તથ્યો અને સંજોગો અત્યંત અસાધારણ છે અને તેને કોઈ સામાન્ય નઝીર (Precedent) તરીકે ગણવામાં ન આવે.
કોર્ટે સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપ્યો કે પૂર્વ અધિકારીને એરફોર્સમાં ફરીથી સેવા માટે લેવામાં આવે. જોકે આ પુનઃનિયુક્તિ (Reinstatement) ચોક્કસ શરતો સાથે રહેશે અને તે તેમની અગાઉની સેવા તથા હાલની પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવશે.
એક વર્ષની રિફ્રેશર ટ્રેનિંગ બાદ ફરી સેવા
સુપ્રીમ કોર્ટે પૂર્વ એરફોર્સ અધિકારી પ્રિયંકા સક્સેનાને એક વર્ષની રિફ્રેશર ટ્રેનિંગ (Refresher Training) પૂર્ણ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ ઉપરાંત એરફોર્સના નિયમો અનુસાર જરૂરી તબીબી શરતો (Medical Requirements) પણ પૂર્ણ કરવી પડશે.
ટ્રેનિંગ અને જરૂરી શરતો પૂર્ણ થયા બાદ તેમને તેમની સેવાના 11મા વર્ષમાં સ્ક્વોડ્રન લીડર (Squadron Leader) તરીકે ફરીથી સેવા આપવાની તક મળશે. તેમણે વર્ષ 2012માં સેવા છોડી હતી. તે સમયે તેમની શોર્ટ સર્વિસ કમિશન (Short Service Commission)ની સેવાનું 10મું વર્ષ ચાલી રહ્યું હતું.
2002માં એરફોર્સમાં જોડાયા હતા
પ્રિયંકા સક્સેના જાન્યુઆરી 2002માં હૈદરાબાદની એરફોર્સ એકેડેમી (Air Force Academy)માં જોડાયા હતા. કમિશન મળ્યા બાદ તેમની પ્રથમ પોસ્ટિંગ 41 વિંગ, જેસલમેર ખાતે થઈ હતી.
સેવા દરમિયાન તેમણે ઉત્કૃષ્ટ કામગીરી કરી હતી અને વેસ્ટર્ન એર કમાન્ડના કમાન્ડિંગ-ઇન-ચીફ તરફથી કમેન્ડેશન એવોર્ડ (Commendation Award) પણ મેળવ્યો હતો. બાદમાં તેમણે એરફોર્સ અધિકારી વિંગ કમાન્ડર હર્ષિત સિન્હા સાથે લગ્ન કર્યા હતા.
પ્રથમ પુત્રીના જન્મ બાદ 2012માં નોકરી છોડી
મે 2012માં પ્રિયંકા સક્સેનાની પ્રથમ પુત્રીનો જન્મ થયો હતો. ત્યારબાદ તેમણે પારિવારિક જવાબદારીઓ અને બાળકની સંભાળને ધ્યાનમાં રાખીને એરફોર્સમાં પરમેનન્ટ કમિશન (Permanent Commission) ન લેવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.
આ કારણે તેમણે પોતાની સેવા છોડી દીધી હતી. વર્ષ 2016માં તેમની બીજી પુત્રીનો જન્મ થયો હતો. ત્યારબાદ તેમનું જીવન પરિવાર અને બે પુત્રીઓની જવાબદારીમાં આગળ વધતું રહ્યું.
2021માં પતિના વિમાન અકસ્માતમાં મોત
પ્રિયંકા સક્સેનાના પતિ વિંગ કમાન્ડર હર્ષિત સિન્હાનું વર્ષ 2021માં જેસલમેર નજીક થયેલા મિગ-21 બાઇસન (MiG-21 Bison) વિમાન અકસ્માતમાં મૃત્યુ થયું હતું. તેઓ ભારતીય વાયુસેનામાં ફાઇટર પાઇલટ (Fighter Pilot) તરીકે સેવા આપી રહ્યા હતા.
પતિના મૃત્યુ બાદ પ્રિયંકાએ પોતાની અગાઉની દસ વર્ષની એરફોર્સ સેવા અને અનુભવને ધ્યાનમાં રાખીને ફરીથી વાયુસેનામાં જોડાવા માટે અનેક વખત અરજી કરી હતી.
35 વર્ષની ઉંમર બાદ અરજી થઈ હતી નામંજૂર
એપ્રિલ 2022માં પ્રિયંકા સક્સેનાને ફરી એરફોર્સમાં જોડાવા માટે અયોગ્ય (Ineligible) ઠેરવવામાં આવ્યા હતા. તેનું મુખ્ય કારણ તેમની ઉંમર 35 વર્ષથી વધુ થઈ ગઈ હતી.
30 નવેમ્બર 2017ની નીતિ (Policy) અનુસાર પુનઃનિયુક્તિ માટે મહત્તમ વયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી હતી. આ નિયમના કારણે તેમની અરજી આગળ વધી શકી નહોતી.
ત્યારબાદ તેમણે આર્મ્ડ ફોર્સિસ ટ્રિબ્યુનલ (Armed Forces Tribunal)નો સંપર્ક કર્યો હતો, પરંતુ ત્યાંથી પણ તેમને રાહત મળી નહોતી. અંતે તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી હતી.
‘આ કેસ સામાન્ય નીતિના દાયરામાં આવતો નથી’
સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે નોંધ્યું કે પ્રિયંકા સક્સેનાનો કેસ અસાધારણ છે અને કેન્દ્ર સરકારની હાલની કોઈ નીતિ (Existing Policy)માં આ પ્રકારની પરિસ્થિતિ માટે સંપૂર્ણ જોગવાઈ કરવામાં આવી નથી.
કોર્ટે ખાસ ધ્યાન દોર્યું કે આ કેસ એવી યુદ્ધવિધવાનો છે જેના પતિ ભારતીય વાયુસેનામાં ફાઇટર પાઇલટ હતા અને વિમાન અકસ્માતમાં તેમનું મૃત્યુ થયું હતું. આ સાથે અરજદાર પોતે પણ અગાઉ એરફોર્સમાં સેવા આપી ચૂક્યા છે.
બે નાબાલિગ દીકરીઓને પણ ધ્યાનમાં લીધી
બેન્ચે જણાવ્યું કે પ્રિયંકા સક્સેના બે નાબાલિગ દીકરીઓની માતા છે અને બંને શાળામાં અભ્યાસ કરે છે. કોર્ટે તેમના કેસને સહાનુભૂતિપૂર્ણ રીતે જોવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.
કોર્ટે એમ પણ કહ્યું કે કેન્દ્ર સરકાર પાસે યુદ્ધવિધવાઓના પુનર્વસન (Rehabilitation) માટે નીતિ હોવા છતાં પ્રિયંકા સક્સેના જેવી પરિસ્થિતિ ધરાવતી યુદ્ધવિધવાઓ માટે પૂરતી જોગવાઈ જોવા મળતી નથી.
અગાઉની દસ વર્ષની સેવા બની મહત્વપૂર્ણ
સુપ્રીમ કોર્ટે પ્રિયંકા સક્સેનાની અગાઉની એરફોર્સ સેવા અને અનુભવને ખાસ મહત્વ આપ્યું હતું. બેન્ચે જણાવ્યું કે તેમની અગાઉની સેવા અનુભવને ધ્યાનમાં લેતાં તેમને ફરીથી શરૂઆતથી નવી પ્રી-કમિશન ટ્રેનિંગ (Pre-Commission Training) લેવાની જરૂર ન હોવી જોઈએ.
કોર્ટના મતે તેમની અગાઉની કામગીરી અને તાલીમને ધ્યાનમાં રાખીને રિફ્રેશર ટ્રેનિંગ પૂરતી ગણવામાં આવી શકે છે.
ચાર વર્ષનું એક્સટેન્શન અને સિનિયોરિટીનો લાભ
શોર્ટ સર્વિસ કમિશનની મૂળ અવધિ પૂરી થઈ ગઈ હોવા છતાં સુપ્રીમ કોર્ટે તેમને નીતિ અનુસાર વધુ ચાર વર્ષનું એક્સટેન્શન (Extension) આપવાનો પણ નિર્દેશ કર્યો છે.
સાથે જ તેમની સિનિયોરિટી (Seniority) તેમના અગાઉના સાથી અધિકારીઓના ગ્રુપ સાથે નક્કી કરવાની રહેશે. આ આધારે તેઓ ભવિષ્યમાં પરમેનન્ટ કમિશન, પ્રમોશન (Promotion) અને અન્ય સેવાના લાભો માટે પોતાના સમકક્ષ અધિકારીઓ સાથે પાત્ર ગણાશે.
એક કેસ માટે અપવાદરૂપ નિર્ણય
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના આદેશમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ નિર્ણયને સામાન્ય નિયમ અથવા ભવિષ્યના તમામ કેસ માટે નઝીર તરીકે જોવામાં ન આવે. કોર્ટે આદેશને પ્રિયંકા સક્સેનાના કેસની અસાધારણ પરિસ્થિતિઓ પૂરતો મર્યાદિત રાખ્યો છે.
આ નિર્ણયમાં અગાઉની એરફોર્સ સેવા, યુદ્ધવિધવા તરીકેની તેમની સ્થિતિ, બે નાબાલિગ પુત્રીઓની જવાબદારી, પતિનું ફરજ દરમિયાન વિમાન અકસ્માતમાં મૃત્યુ અને વર્તમાન નીતિમાં તેમના જેવા કેસ માટે રહેલી ખામી જેવા વિવિધ પાસાઓને ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યા છે.
આ રીતે, લગભગ 14 વર્ષના અંતરાલ બાદ પ્રિયંકા સક્સેનાને જરૂરી ટ્રેનિંગ અને તબીબી શરતો પૂર્ણ કર્યા પછી ફરી ભારતીય વાયુસેનામાં સેવા આપવાનો માર્ગ સુપ્રીમ કોર્ટે ખોલ્યો છે.