કેન્સરની દવાઓમાં નફાખોરી સામે સુપ્રીમ કોર્ટનું કડક વલણ, ફાર્મા કંપનીઓની ઉઘાડી લૂંટ મુદ્દે સરકારને સવાલ
છેલ્લું અપડેટ : 29 Sept 2026
કેન્સરની દવાઓ જીવન બચાવવા માટે અત્યંત જરૂરી હોવા છતાં તેની અસહ્ય કિંમતોને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર સામે ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. ખાસ કરીને દવા વિક્રેતાને મળતી મૂળ કિંમત અને દર્દીઓ પાસેથી વસૂલાતી છૂટક કિંમત વચ્ચેના તોતિંગ તફાવત પર અદાલતે આકરા સવાલો પૂછ્યા છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં પૂછ્યું છે કે દર્દીઓ માટે અત્યંત આવશ્યક ગણાતી આવી દવાઓને ભાવ નિયંત્રણના દાયરામાંથી બહાર શા માટે રાખવામાં આવી છે.
છૂટક ભાવ અને મૂળ કિંમત વચ્ચે આભ-જમીનનો તફાવત
સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાએ એક ચોંકાવનારું ઉદાહરણ આપતાં જણાવ્યું કે કેન્સરની જે દવાની છાપેલી કિંમત એટલે કે MRP 27,000 રૂપિયા છે, તે જ દવા વિક્રેતાને માત્ર 3000 રૂપિયાની આસપાસ મળે છે. કોર્ટે સરકારને આ તોતિંગ તફાવત તરફ ધ્યાન દોરતા પૂછ્યું કે, દવાઓના ભાવ નક્કી કરવાની સિસ્ટમમાં આ પ્રકારની ગંભીર વિસંગતતા શા માટે ચલાવી લેવામાં આવી રહી છે.
હોસ્પિટલોની મનમાની અને ટેક્સપેયર્સ પર પડતો બોજ
બેન્ચે ટકોર કરી હતી કે ખાનગી કોર્પોરેટ હોસ્પિટલો સામાન્ય રીતે દર્દીઓને પોતાની અંદર આવેલી ફાર્મસીમાંથી જ દવા ખરીદવા માટે દબાણ કરે છે. આ ઉપરાંત અદાલતે સરકારી યોજનાઓ હેઠળ થતી સારવાર અંગે પણ સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે જ્યારે કોઈ દર્દી સરકારી યોજના હેઠળ સારવાર મેળવે છે ત્યારે આટલી મોંઘી દવાઓનું બિલ અંતે કોણ ચૂકવે છે. અદાલતે પોતે જ જવાબ આપતા કહ્યું કે આ નાણાં દેશના સામાન્ય કરદાતાઓના ખિસ્સામાંથી જાય છે.
ભાવ નિયંત્રણ માટે સમાન માપદંડની જરૂરિયાત
અદાલતે એવો વેધક પ્રશ્ન પણ કર્યો કે ડ્રગ્સ પ્રાઈસ કંટ્રોલ ઓર્ડર એટલે કે DPCO હેઠળ દવાઓને જરૂરી અને બિન-જરૂરી એવા ભાગોમાં શા માટે વહેંચવામાં આવી છે. કાયદા મુજબ દરેક દવા અને મેડિકલ સાધન આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના દાયરામાં આવે છે, તો પછી તેમને ભાવ નિયંત્રણ વ્યવસ્થાથી અલગ કેમ રાખી શકાય. પીઠે પૂછ્યું કે સમગ્ર વ્યવસ્થામાં 16% નો એક સમાન માપદંડ કેમ નક્કી ન કરી શકાય અને તેનાથી વધુ નફો લેવાની છૂટ કેમ હોવી જોઈએ.
કેન્દ્ર સરકારનું વલણ અને આગામી સુનાવણી
કેન્દ્ર સરકાર તરફથી હાજર રહેલા સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ સ્વીકાર્યું હતું કે આ ગંભીર સમસ્યાનો યોગ્ય ઉકેલ શોધવો પડશે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે અરજદારની ચિંતા ખોટી નથી, પરંતુ તમામ પક્ષોના હિતોનું સંતુલન જળવાય તેવો માર્ગ કાઢવો પડશે. તેમની સમજ અનુસાર આ વ્યવસ્થાથી માત્ર ફાર્મા કંપનીઓ જ નફો કમાઈ રહી છે તેવું નથી. આ સમગ્ર કેસની વધુ સુનાવણી હવે 12 ઓક્ટોબરના રોજ નક્કી કરવામાં આવી છે.
કેરળ હાઈકોર્ટનો માનવતાવાદી ચુકાદો
આ જ સંદર્ભમાં કેરળ હાઈકોર્ટે પણ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. આ કેસ કેન્સરથી પીડિત એક મહિલા દર્દીની અરજી પર આધારિત હતો, જેમણે અતિશય મોંઘી દવાઓ સામે ન્યાય માંગ્યો હતો. અફસોસની વાત એ રહી કે આ અરજી પર અંતિમ સુનાવણી પૂર્ણ થાય તે પહેલાં જ સારવારના અભાવે તે પીડિતાનું દુઃખદ અવસાન થઈ ગયું હતું.
સરકાર જાતે બનાવી શકે છે સસ્તી દવાઓ
કેરળ હાઈકોર્ટે પોતાના આદેશમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે ભારતીય પેટન્ટ કાયદા હેઠળ કેન્દ્ર સરકાર પાસે એવી સત્તાઓ રહેલી છે કે જેનાથી તે જીવનરક્ષક દવાઓ પોતે તૈયાર કરાવી શકે. અદાલતે ટાંક્યું કે સરકાર આવી જીવનરક્ષક દવાઓનું ઉત્પાદન કરાવીને કોઈપણ નફા વગર સામાન્ય લોકોને સીધી વેચી શકે છે, જેથી ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના ગંભીર દર્દીઓ માટે સારવારનો ખર્ચ પરવડી શકે તેવો બની રહે.
