અલ નીનો જ નહીં, આ 5 મોટા કારણોને લીધે દેશમાં અટકી ગયું છે ચોમાસું; જાણો ક્યારે મળશે રાહત?
છેલ્લું અપડેટ : 19 Jun 2026
નવી દિલ્હી: કેરળમાં સમયસર એન્ટ્રી (Entry) કર્યા બાદ દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું (South-West Monsoon) ખૂબ જ ઝડપથી આગળ વધ્યું હતું. પરંતુ છેલ્લા બે અઠવાડિયાથી મોન્સૂનની રફતાર પર જાણે બ્રેક (Break) લાગી ગઈ છે. મહારાષ્ટ્ર અને બિહારમાં પ્રવેશ કર્યા બાદ ચોમાસું આગળ વધી શક્યું નથી. ઉત્તર અને મધ્ય ભારતમાં જૂન મહિનામાં સામાન્ય કરતાં ખૂબ જ ઓછો વરસાદ (Rainfall) નોંધાયો છે, જેના કારણે ડાંગરના પાકની ખેતી કરતા ખેડૂતો ચિંતામાં મુકાયા છે.
હવામાન વૈજ્ઞાનિકો (Meteorologists) ના જણાવ્યા અનુસાર, આ વખતે ચોમાસું અટકવા પાછળ માત્ર 'અલ નીનો' (El Nino) જ જવાબદાર નથી, પરંતુ અન્ય 4 મોટા પરિબળો (Factors) પણ કામ કરી રહ્યા છે. આવો જાણીએ કયા છે આ 5 કારણો અને ક્યારે દેશમાં ફરી ચોમાસું સક્રિય થશે.
આ 5 કારણોને લીધે ચોમાસા પર લાગી છે બ્રેક
1. પ્રશાંત વિક્ષોભ (Pacific Disturbance):
પ્રશાંત મહાસાગર (Pacific Ocean) ના પર બનતા વાવાઝોડા અને ચક્રવાતી દબાણ (Cyclonic Pressure) ને પ્રશાંત વિક્ષોભ કહેવામાં આવે છે. દરિયાઈ તાપમાન (Sea Surface Temperature) માં થતા ફેરફારોને કારણે આ વિક્ષોભ સર્જાય છે, જે વૈશ્વિક હવામાન ચક્ર (Weather Cycle) ને ખરાબ રીતે પ્રભાવિત કરે છે અને ચોમાસાના પવનોને નબળા પાડે છે.
2. પશ્ચિમી વિક્ષોભ (Western Disturbance):
આ સિસ્ટમ ભૂમધ્ય સમુદ્ર (Mediterranean Sea) માંથી ઉદ્ભવે છે અને ઉત્તર ભારત તરફ આગળ વધે છે. વારંવાર પશ્ચિમી વિક્ષોભ સક્રિય થવાને કારણે ઉત્તર-પશ્ચિમ દિશામાંથી સૂકા પવનો (Dry Winds) દેશમાં પ્રવેશે છે. આ સૂકા પવનો ચોમાસાના ભેજવાળા વાદળોના 'દુશ્મન' સાબિત થાય છે અને તેમને આગળ વધતા રોકે છે.
3. નબળું મેડન જુલિયન ઓસિલેશન (Weak Madden-Julian Oscillation - MJO):
મેડન જુલિયન ઓસિલેશન એ હિંદ મહાસાગર (Indian Ocean) માં સક્રિય થતી એક શક્તિશાળી વાયુમંડળીય પ્રણાલી (Atmospheric System) છે, જે દર એક કે બે મહિનામાં પુનરાવર્તિત (Repeat) થતી રહે છે. જ્યારે આ સિસ્ટમનો ગાળો 30 દિવસનો હોય છે, ત્યારે તે હિંદ મહાસાગરમાંથી પસાર થઈને મોન્સૂનને મજબૂત કરે છે અને સારો વરસાદ લાવે છે. પરંતુ આ વખતે તેનો અંતરાલ (Interval) વધીને 60 દિવસનો થઈ ગયો છે, જેથી વરસાદની ગતિ ધીમી પડી ગઈ છે.
4. લો પ્રેશર એરિયાની અછત (Weak Low-Pressure Area):
સામાન્ય રીતે 18-19 જૂનની આસપાસ બંગાળની ખાડી (Bay of Bengal) પર લો પ્રેશર (ઓછા દબાણનો વિસ્તાર) બને છે. આ સિસ્ટમ અરબી સમુદ્ર (Arabian Sea) માંથી ભેજવાળા પવનોને ખેંચવામાં મદદ કરે છે, જે ઓડિશા, બિહાર અને ઉત્તર પ્રદેશ થઈને દિલ્હી-એનસીઆર સુધી ચોમાસાને આગળ ધકેલે છે (Cyclone Clockwise/Anti-clockwise Pattern). આ વખતે આવી મજબૂત સિસ્ટમ ન બનવાને કારણે મોન્સૂન આંતરિક વિસ્તારોમાં પહોંચી શક્યું નથી.
5. અલ નીનોની અસર (El Nino Effect):
ચોમાસાને નબળું પાડવા માટે અલ નીનો પણ એક મોટું કારણ છે, જે સમુદ્રના પાણીને અસામાન્ય રીતે ગરમ કરે છે અને ભારતીય ચોમાસાના પવનોની દિશા અને શક્તિને પ્રભાવિત કરે છે.
દેશમાં વરસાદની કેટલી છે અછત? (Rainfall Deficit)
ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) ના આંકડા મુજબ, 4 જૂનથી 18 જૂન વચ્ચે દેશમાં સામાન્ય કરતાં 41 ટકા ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. દેશમાં સામાન્ય રીતે આ સમયગાળામાં 72.2 મીમી વરસાદ થવો જોઈએ, જેની સામે માત્ર 42.6 મીમી વરસાદ જ થયો છે.
-
મધ્ય ભારત (Central India): 67% ઓછો વરસાદ
-
પૂર્વ અને પૂર્વોત્તર ભારત (East & Northeast India): 42% ઓછો વરસાદ
-
દક્ષિણ દ્વીપકલ્પ (Southern Peninsula): 22% ઓછો વરસાદ
-
ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારત (North-West India): 6% ઓછો વરસાદ
દિલ્હી-યુપીમાં ક્યારે આવશે ચોમાસું?
સામાન્ય રીતે ચોમાસું 27 જૂનની આસપાસ દિલ્હી અને ઉત્તર ભારતમાં દસ્તક દે છે. પરંતુ વર્તમાન બ્રેકને કારણે હવામાન વિભાગના નિષ્ણાતો (Experts) નું માનવું છે કે આ વર્ષે દિલ્હી, ઉત્તર પ્રદેશ (UP) અને આસપાસના વિસ્તારોમાં ચોમાસાના આગમન માટે જુલાઈના પ્રથમ સપ્તાહ (First Week of July) સુધીની રાહ જોવી પડી શકે છે. જો કે, આગામી દિવસોમાં બંગાળની ખાડીમાં નવી સિસ્ટમ સક્રિય થતાં જ ચોમાસું ફરી ગતિ પકડશે તેવી આશા છે.
