‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ સામે ન્યાયતંત્ર સક્રિય, સંસદના નવા કાયદાની રાહ નહીં જુએ: CJI સૂર્યકાંત
છેલ્લું અપડેટ : 30 Aug 2026
ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંતએ ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ જેવા નવા પ્રકારના સાયબર અને આર્થિક ગુનાઓ સામે ન્યાયતંત્રની સક્રિય ભૂમિકા પર ભાર મૂક્યો છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આવા બદલાતા ગુનાઓ સામે કાર્યવાહી કરવા માટે ન્યાયતંત્ર માત્ર સંસદ દ્વારા નવા કાયદાની રાહ જોતું નથી. બદલાતી પરિસ્થિતિ પ્રમાણે કાનૂની અને સંસ્થાકીય પગલાં લેવાની જરૂરિયાત છે.
CJI સૂર્યકાંતએ લંડનમાં યોજાયેલી 43મી આંતરરાષ્ટ્રીય આર્થિક ગુના સંગોષ્ઠિના (International Economic Crime Symposium) સમાપન સત્રને સંબોધિત કરતી વખતે આ વાત કહી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે ટેક્નોલોજીના વિકાસ સાથે આર્થિક ગુનાઓનું સ્વરૂપ પણ સતત બદલાઈ રહ્યું છે અને હવે ગુનેગારો લોકોને છેતરવા માટે ડિજિટલ માધ્યમોનો મોટા પ્રમાણમાં ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’માં કેવી રીતે છેતરપિંડી થાય છે?
‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ (Digital Arrest) એક પ્રકારની ઓનલાઈન છેતરપિંડી છે, જેમાં સાયબર ઠગો વીડિયો કોલ (Video Call) દ્વારા પોતાને પોલીસ અધિકારી, ન્યાયિક અધિકારી અથવા સરકારી અધિકારી તરીકે ઓળખાવે છે. ત્યારબાદ તેઓ વ્યક્તિને કોઈ ગુનામાં ફસાયેલા હોવાનો ડર બતાવીને પૈસા ટ્રાન્સફર કરવા માટે દબાણ કરે છે.
CJI સૂર્યકાંતએ જણાવ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટે તાજેતરમાં ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ સાથે જોડાયેલી છેતરપિંડીની સ્વતઃ સંજ્ઞાન (Suo Motu Cognizance) લઈને કાર્યવાહી કરી હતી. આ પ્રકારના ગુનાઓની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોને તેની વ્યાપકતા અંગે માહિતી એકત્ર કરવા અને જરૂરી પગલાં લેવા સૂચના આપવામાં આવી છે.
ગંભીર નુકસાન પ્રમાણે સજાની જરૂરિયાત
મુખ્ય ન્યાયાધીશે કહ્યું કે ડિજિટલ છેતરપિંડી જેવા ગુનાઓ માટે અલગ કાનૂની જોગવાઈઓ (Legal Provisions) બનાવવાની જરૂરિયાત પર પણ વિચાર થવો જોઈએ. ગુનાથી થતા આર્થિક અને માનસિક નુકસાનની ગંભીરતા પ્રમાણે યોગ્ય સજાની વ્યવસ્થા હોવી જરૂરી છે.
તેમના જણાવ્યા મુજબ, નવા પ્રકારના આર્થિક ગુનાઓ સામે અસરકારક કાર્યવાહી કરવા માટે માત્ર જૂના કાયદાઓ પર આધાર રાખવો પૂરતો નથી. ગુનાઓની નવી પદ્ધતિઓને સમજવી અને તેના પ્રમાણે કાયદા તથા તપાસની પ્રક્રિયામાં જરૂરી ફેરફાર કરવો જરૂરી છે.
આર્થિક ગુનાઓ માટે ‘લેયર્ડ આર્કિટેક્ચર’
CJI સૂર્યકાંતએ કહ્યું કે ભારતમાં આર્થિક ગુનાઓ સામે લડવાની વ્યવસ્થાને કોઈ એક કાયદા સુધી મર્યાદિત કરી શકાય નહીં. વર્ષો દરમિયાન દેશમાં કાયદા, તપાસ એજન્સીઓ, સંસ્થાઓ અને ન્યાયિક સિદ્ધાંતો મળીને એક ‘લેયર્ડ આર્કિટેક્ચર’ (Layered Architecture) તૈયાર થયું છે.
તેમણે પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ (PMLA), 2002 અને ફ્યુજિટિવ ઇકોનોમિક ઓફેન્ડર્સ એક્ટ, 2018 જેવી કાનૂની વ્યવસ્થાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. જોકે, તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ કાયદાઓ અને તેની અમલ પ્રક્રિયા પણ ન્યાયિક સમીક્ષા (Judicial Review)થી બહાર નથી.
PMLAના કથિત દુરુપયોગ અંગે પણ ચિંતા
મુખ્ય ન્યાયાધીશે PMLAના કથિત દુરુપયોગ અંગે મળતી ફરિયાદોનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. કેટલાક લોકો દ્વારા તપાસ એજન્સીઓ સામે એવી ફરિયાદો કરવામાં આવી છે કે ધરપકડ (Arrest)ના સ્પષ્ટ કારણો જણાવવામાં આવતા નથી અથવા ઉપલબ્ધ હકીકતોની સરખામણીએ વધુ સમય સુધી કસ્ટડીમાં રાખવામાં આવે છે.
CJIએ જણાવ્યું કે આવી પરિસ્થિતિમાં ન્યાયતંત્રે જરૂરી હસ્તક્ષેપ કર્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ધરપકડના આધાર માત્ર આરોપીને વાંચીને સંભળાવવા પૂરતા નથી, પરંતુ તે કારણો લેખિત (Written) સ્વરૂપે પણ ઉપલબ્ધ કરાવવા જરૂરી છે.
સરકાર અને તપાસ એજન્સીઓ વચ્ચે સંકલન જરૂરી
CJI સૂર્યકાંતએ આર્થિક ગુનાઓ સામેની લડાઈમાં ન્યાયતંત્ર, સરકાર અને તપાસ એજન્સીઓ વચ્ચે વધુ સારા સંકલન (Coordination)ની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. ટેક્નોલોજી આધારિત ગુનાઓ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યા હોવાથી તપાસની પદ્ધતિ અને કાનૂની વ્યવસ્થાને પણ સમય પ્રમાણે અપડેટ કરવાની જરૂર છે.
‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ જેવી છેતરપિંડીમાં સામાન્ય લોકોનો ડર અને અજ્ઞાનતાનો લાભ લેવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં કાનૂની કાર્યવાહી સાથે સાયબર જાગૃતિ (Cyber Awareness) વધારવી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે.
CJI સૂર્યકાંતના નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારતમાં ન્યાયતંત્ર નવા પ્રકારના આર્થિક અને સાયબર ગુનાઓને ગંભીરતાથી લઈ રહ્યું છે અને માત્ર નવા કાયદાની રાહ જોવાને બદલે હાલના કાનૂની માળખામાં રહીને નાગરિકોના અધિકારો તથા સુરક્ષા માટે જરૂરી ન્યાયિક પગલાં લેવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે