પૃથ્વી બહાર પણ બનશે ઘર! ભારતીય અંતરિક્ષયાત્રી શુભાંશુ શુક્લાએ રજૂ કર્યો કન્સેપ્ટ
છેલ્લું અપડેટ : 02 Sept 2026
ભારતની માનવ અંતરિક્ષ યાત્રા (Human Spaceflight) હવે માત્ર રોકેટ અને સ્પેસક્રાફ્ટ (Spacecraft) સુધી સીમિત રહી નથી. ભવિષ્યમાં ચંદ્ર (Moon) અને મંગળ (Mars) જેવા ગ્રહો પર માનવીઓ લાંબા સમય સુધી રહી શકે તે માટે ભારત તરફથી રહેઠાણની નવી કલ્પના પણ સામે આવી છે. ભારતીય અંતરિક્ષયાત્રી ગ્રુપ કેપ્ટન શુભાંશુ શુક્લા (Shubhanshu Shukla)એ પૃથ્વી બહાર માનવ વસવાટ માટે Bharatiya Habitable Expandable Extraterrestrial Habitat એટલે કે B.H.E.E.M. નામનો કન્સેપ્ટ રજૂ કર્યો છે.
સ્પેસક્રાફ્ટ બાદ ક્યાં રહેશે માનવી?
શુભાંશુ શુક્લાએ પોતાના સંશોધન વિશે માહિતી આપતા જણાવ્યું કે અંતરિક્ષયાત્રીઓ માટે માત્ર અંતરિક્ષ સુધી પહોંચવું પૂરતું નથી. વાસ્તવિક પડકાર એ છે કે કોઈ અન્ય દુનિયા પર ઉતર્યા બાદ માનવીઓ ક્યાં અને કેવી રીતે રહેશે?
તેમણે જણાવ્યું કે પોતાની અંતરિક્ષયાત્રી તાલીમ દરમિયાન તેમને ભારતના લોન્ચ વ્હીકલ (Launch Vehicle), ઓર્બિટલ મોડ્યુલ (Orbital Module), ફિઝિકલ ટ્રેનિંગ અને સ્પેસફ્લાઇટ તૈયારી સાથે સંશોધન માટે પણ પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ દરમિયાન તેમણે સ્પેસક્રાફ્ટથી આગળ વિચારીને ભવિષ્યના માનવ રહેઠાણ (Extraterrestrial Habitat) અંગે સંશોધન કર્યું.
શું છે B.H.E.E.M. કન્સેપ્ટ?
B.H.E.E.M.નું સંપૂર્ણ નામ Bharatiya Habitable Expandable Extraterrestrial Habitat છે. આ કન્સેપ્ટનો હેતુ પૃથ્વી બહાર માનવીઓ માટે રહેવા યોગ્ય અને વિસ્તારી શકાય તેવું હેબિટેટ (Expandable Habitat) તૈયાર કરવાની સંભાવનાઓ શોધવાનો છે.
આ સંશોધન બેંગલુરુ સ્થિત Indian Institute of Science (IISc)ની Aloke Lab સાથે જોડાયેલું છે. કન્સેપ્ટમાં એવા રહેઠાણની કલ્પના કરવામાં આવી છે જેને ભવિષ્યમાં ચંદ્ર અથવા મંગળ જેવી જગ્યાઓ સુધી પહોંચાડીને ત્યાં માનવ વસવાટ માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાય.
ચંદ્ર અને મંગળ પર ઘર બનાવવું કેમ મુશ્કેલ?
પૃથ્વી બહાર માનવીઓને રહેવા માટે માત્ર એક મજબૂત ઈમારત પૂરતી નહીં હોય. ત્યાંનું વાતાવરણ માનવ જીવન માટે અત્યંત પડકારજનક છે. અંતરિક્ષમાં રહેલા તીવ્ર રેડિએશન (Space Radiation), ભારે તાપમાનમાં ફેરફાર અને અન્ય જોખમી પરિસ્થિતિઓથી અંતરિક્ષયાત્રીઓને સુરક્ષિત રાખવા પડશે.
આ ઉપરાંત હેબિટેટમાં સતત ઓક્સિજન અને અન્ય જરૂરી જીવન આધારિત વ્યવસ્થા (Life Support System), વીજળીનું ઉત્પાદન અને સંગ્રહ (Energy Storage), તાપમાન નિયંત્રણ તેમજ પાણી અને અન્ય સંસાધનોની વ્યવસ્થા જરૂરી બનશે.
ભવિષ્યના હેબિટેટને જરૂરિયાત પ્રમાણે વધુ મોડ્યુલ્સ (Modules) ઉમેરીને વિસ્તારી શકાય તેવી ટેક્નોલોજી પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
“આ કામ આજથી શરૂ કરવું પડશે”
શુભાંશુ શુક્લાએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે જો આગામી 20 વર્ષમાં માનવીઓને પૃથ્વી બહાર વસવાટ કરાવવો હોય તો સંશોધન 20 વર્ષ પછી શરૂ કરી શકાય નહીં. તેના માટે આજથી જ ટેક્નોલોજી અને સંશોધન પર કામ કરવું જરૂરી છે.
તેમના મતે, અન્ય ગ્રહ પર હેબિટેટ બનાવવાની શરૂઆત કદાચ ત્યાં પ્રથમ ઈંટ મૂકવાથી નહીં પરંતુ એવું હેબિટેટ કેવું હશે તેની કલ્પના કરવાથી થશે.
ભારતની સ્પેસ મહત્વાકાંક્ષાને મળશે નવી દિશા
ભારત હાલમાં માનવ અંતરિક્ષ કાર્યક્રમ (Human Space Programme) અને ડીપ સ્પેસ એક્સપ્લોરેશન (Deep Space Exploration) ક્ષેત્રે પોતાની ક્ષમતાઓ વધારી રહ્યું છે. ગગનયાન (Gaganyaan) કાર્યક્રમ ભારતના માનવ અંતરિક્ષ મિશન માટે મહત્વપૂર્ણ પાયો તૈયાર કરી રહ્યો છે.
આગામી સમયમાં ભારતની નજર માત્ર લો-અર્થ ઓર્બિટ (Low Earth Orbit) સુધી નહીં પરંતુ ચંદ્ર અને અન્ય ગ્રહો સુધી માનવ મિશન મોકલવાની લાંબા ગાળાની સંભાવનાઓ પર પણ છે.
શુભાંશુ શુક્લાનું B.H.E.E.M. સંશોધન આ જ ભવિષ્ય તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ વિચારમંથન છે. દુનિયાના અનેક દેશો ચંદ્ર અને મંગળ પર માનવ વસવાટની સંભાવનાઓ શોધી રહ્યા છે ત્યારે ભારત પણ હવે માત્ર અંતરિક્ષયાત્રીઓને મોકલવા નહીં, પરંતુ તેઓ ત્યાં પહોંચ્યા પછી ક્યાં રહેશે તેની તૈયારી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે.