VIDEO: Air Force ની 'ટોપ ગન સ્કૂલ'માં નારી શક્તિનો ડંકો: Bhavana Kanth બની પ્રથમ મહિલા ફાઇટર કોમ્બેટ લીડર
છેલ્લું અપડેટ : 07 Aug 2026
ભારતીય વાયુસેનામાં મહિલાઓની ભૂમિકા સતત મજબૂત થઈ રહી છે. સ્ક્વોડ્રન લીડર ભાવના કંઠે (Bhavana Kanth) વધુ એક મોટી ઉપલબ્ધિ હાંસલ કરીને ઇતિહાસ રચી દીધો છે. તેઓ ગ્વાલિયર સ્થિત 'ટેક્ટિક્સ એન્ડ એર કોમ્બેટ ડેવલપમેન્ટ એસ્ટેબ્લિશમેન્ટ' (TACDE - ટેકડે) ખાતે પ્રતિષ્ઠિત 'ફાઇટર કોમ્બેટ લીડર' (FCL) કોર્સ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરનારા પ્રથમ મહિલા ફાઇટર પાઇલટ બની ગયા છે.
આ ૨૦ અઠવાડિયાનો કોર્સ ભારતીય વાયુસેનાના સૌથી કઠિન અને એડવાન્સ લડાયક તાલીમ કાર્યક્રમોમાંથી એક માનવામાં આવે છે. તેને માત્ર પસંદગીના ફાઇટર પાઇલટ્સ માટે અનામત રાખવામાં આવે છે. આ કોર્સ પૂરો કર્યા પછી પાઇલટ્સ જટિલ હવાઈ લડાયક મિશન્સનું નેતૃત્વ કરવા માટે સક્ષમ બની જાય છે અને વાયુસેનાના અગ્રણી લડાયક વ્યુહરચનાકારોમાં સામેલ થઈ જાય છે.
'ટેકડે'ને ભારતીય વાયુસેનાની 'ટોપ ગન સ્કૂલ' કહેવામાં આવે છે. અહીં પાઇલટ્સને એડવાન્સ ફાઇટિંગ સ્ટ્રેટેજી, મિશન પ્લાનિંગ, હવાથી હવામાં અને હવાથી જમીન પર હુમલાના ઓપરેશન્સ તથા ઉચ્ચ તીવ્રતા વાળી પરિસ્થિતિઓમાં નેતૃત્વની તાલીમ આપવામાં આવે છે. અહીંના ટ્રેનર્સ વાયુસેનાના સૌથી અનુભવી ફાઇટર પાઇલટ્સ અને કંટ્રોલર્સ હોય છે.
આથી આ સંસ્થા ઓપરેશનલ એર કોમ્બેટ ટ્રેનિંગનું સર્વોચ્ચ કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે. ભાવના કંઠે આ કઠિન કોર્સ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરીને સાબિત કરી દીધું છે કે મહિલા પાઇલટ્સ પણ આ પડકારજનક ભૂમિકાઓમાં પુરુષો સમકક્ષ પ્રદર્શન કરી શકે છે.
ભાવના કંઠની પ્રેરણાદાયી સફર
ભાવના કંઠ બિહારના દરભંગા જિલ્લાના વતની છે અને એન્જિનિયરિંગ ગ્રેજ્યુએટ છે. જૂન ૨૦૧૬માં તેમને ભારતીય વાયુસેનામાં કમિશન મળ્યું હતું. તેઓ દેશની પ્રથમ મહિલા ફાઇટર પાઇલટોની બેચનો ભાગ હતા, જેમાં અવની ચતુર્વેદી અને મોહના સિંહ પણ સામેલ હતા. શરૂઆતથી જ તેઓ ઘણી બાબતોમાં અગ્રેસર રહ્યા છે.
૨૦૧૯માં તેઓ દિવસના સમયે ફાઇટર કોમ્બેટ મિશન ઉડાડવા માટે મંજૂરી મેળવનારા પ્રથમ ભારતીય મહિલા બન્યા હતા. તેમણે પહેલાં મિગ-૨૧ બાઇસન ઉડાડ્યું અને ત્યારબાદ સુખોઈ (Su-30 MKI) પર સ્વિચ કર્યું. ૨૦૨૧માં તેઓ પ્રજાસત્તાક દિવસની પરેડમાં સામેલ થનારા પ્રથમ મહિલા ફાઇટર પાઇલટ બન્યા હતા. ૨૦૨૪માં પ્રજાસત્તાક દિવસના ફ્લાયપાસ્ટમાં પણ તેમણે ઉડાન ભરી હતી.
તેમની આ નવી ઉપલબ્ધિ લડાયક ક્ષેત્રમાં મહિલાઓની વધતી ભૂમિકાને વધુ મજબૂત કરે છે. તે દર્શાવે છે કે મહિલા પાઇલટ્સ હવે માત્ર ઉડાન ભરવા પૂરતી મર્યાદિત નથી રહી પરંતુ એડવાન્સ ઓપરેશનલ અને નેતૃત્વના હોદ્દા પર પણ પોતાનું સ્થાન બનાવી રહી છે.
મહિલાઓની વધતી ભાગીદારીનું પ્રતીક
ભારતીય વાયુસેનામાં મહિલાઓ માટે લડાયક વિમાન ઉડાડવાનો માર્ગ ૨૦૧૫-૧૬માં ખુલ્યો હતો. ત્યારથી ભાવના કંઠ જેવા પાઇલટ્સે સતત નવી ઊંચાઈઓ સર કરી છે. FCL કોર્સ પૂર્ણ કરવો એ માત્ર વ્યક્તિગત સિદ્ધિ નથી પરંતુ આખી સિસ્ટમના બદલાતા અભિગમનો સંકેત છે. હવે મહિલાઓ જટિલ મિશનોનું આયોજન કરવા, નેતૃત્વ કરવા અને ઉચ્ચ સ્તરના વ્યુહાત્મક નિર્ણયો લેવા માટે સક્ષમ માનવામાં આવી રહી છે.
આ કોર્સ પૂરો કર્યા પછી તેઓ અન્ય પાઇલટ્સને પણ તાલીમ આપી શકે છે અને લડાયક સ્ક્વોડ્રનમાં મહત્ત્વની જવાબદારીઓ સંભાળી શકે છે. આ સિદ્ધિથી યુવતીઓને પણ પ્રેરણા મળશે કે સૈન્ય વિમાનક્ષેત્રે કારકિર્દી બનાવીને તેઓ કોઈપણ પડકારને પાર કરી શકે છે. બિહાર જેવા રાજ્યમાંથી નીકળીને દેશની સૌથી કઠિન લડાયક તાલીમ પૂર્ણ કરવી એ ઘણા લોકો માટે પ્રેરણાસ્રોત બનશે.
ભારતીય વાયુસેના સતત પોતાની ક્ષમતા વધારી રહી છે અને તેમાં મહિલાઓની ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. ભાવના કંઠ જેવી સિદ્ધિઓ સાબિત કરે છે કે જાતિ આધારિત અવરોધો ધીમે ધીમે ખતમ થઈ રહ્યા છે. હવે ફોકસ માત્ર સંખ્યા વધારવા પર નહીં પરંતુ ગુણવત્તાયુક્ત નેતૃત્વ વિકસાવવા પર પણ છે. FCL જેવા કોર્સ પૂર્ણ કરનારી મહિલા પાઇલટ્સ ભવિષ્યમાં વધુ ઉચ્ચ હોદ્દા પર પહોંચશે અને વાયુસેનાની લડાયક તાકાતને વધુ મજબૂત કરશે.
એકંદરે સ્ક્વોડ્રન લીડર ભાવના કંઠની આ સફળતા ભારતીય વાયુસેનાના ઇતિહાસમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રકરણ ઉમેરે છે. આ માત્ર તેમની વ્યક્તિગત મહેનતનું પરિણામ નથી પરંતુ સમગ્ર દળના સર્વસમાવેશી અને પ્રગતિશીલ અભિગમનું પ્રતીક પણ છે. આવનારા સમયમાં આવી વધુ સિદ્ધિઓ જોવા મળશે જે દેશની સુરક્ષામાં મહિલાઓની ભૂમિકાને વધુ સશક્ત બનાવશે.