શતરંગ / પુનઃપ્રાપ્તી રાહત એટલે શું?

- લીગલ પંડિત

પરિચય:

પુનઃપ્રાપ્તી રાહત એટલે તે પ્રકારની ન્યાયિક સહાય જે તેને પરત મેળવવા માટે આપવામાં આવે છે જેને જે તે વ્યક્તિ પાસેથી ગેરકાયદેસર રીતે દૂર કરવામાં આવ્યું હોય અથવા નુકસાન થયું હોય. આ પ્રકારની રાહત તે વ્યક્તિને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે છે જેને ગેરકાયદેસર અથવા નફરત ભરેલી ક્રિયાઓના કારણે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હોય.

પુનઃપ્રાપ્તી રાહતનો અર્થ:

"પુનઃપ્રાપ્તી" શબ્દ લેટિન ભાષાના "restituere" શબ્દ પરથી ઉદ્ભવ થયો છે, જેનો અર્થ "ફરીથી સ્થાપિત કરવું" કે "પ્રારંભિક સ્થિતિમાં પાછા લાવવું" થાય છે. આ શબ્દનો અર્થ એ છે કે જે નુકસાન થયું છે તેમાંથી પુનઃપ્રાપ્ત કરવા માટે જે જરૂરી હોય તે કરવું.

પુનઃપ્રાપ્તી રાહત તે ન્યાયિક પ્રક્રિયા છે જેમાં પક્ષને એવી સ્થિતિમાં પુનઃસ્થાપિત કરવાનો ઉદ્દેશ હોય છે જેમ તે ગેરકાયદેસર રીતે દૂર કરવાના પહેલાં હતા. આ પ્રકારે ભોગ બનનારને તે વસ્તુ અથવા સ્થિતિ પરત આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે જેને તેને ગેરકાયદેસર રીતે ખોવાડવામાં આવ્યું છે.

ન્યાયલયોમાં પુનઃપ્રાપ્તી રાહત:

કોર્ટમાં, પુનઃપ્રાપ્તી રાહત તે જોગવાઇઓમાંથી એક છે જે હેઠળ કોર્ટનો હેતુ હોય છે કે જે વ્યક્તિને તેની કાયદેસરની સ્થિતિ પર પાછી લાવવી. કોર્ટ આ પ્રકારની રાહત ત્યારે પ્રદાન કરી શકે છે જ્યારે કાયદેસર અથવા નીતિગત રીતે ગેરકાયદેસર રીતે કોઈનાં હક્કને દૂર કરવામાં આવ્યો હોય.

ઉદાહરણ:

મહત્વની વાત એ છે કે કોઈ વ્યક્તિને જમીનના માલિકી હક્કમાંથી ગેરકાયદેસર રીતે દૂર કરવામાં આવે છે તે વ્યક્તિ કોર્ટમાં દાયકાઓ સુધી કેસ લડ્યા પછી જીતે છે. તે સમયે કોર્ટ તે જમીનનો હક્ક પરત આપે છે અને તે વ્યક્તિને તેના પ્રારંભિક હક્કની પુનઃસ્થાપના કરે છે. આ પુનઃપ્રાપ્તી રાહત કહેવાય છે.

પુનઃપ્રાપ્તી રાહતના લક્ષણો::

1. નુકસાનની પુનઃપ્રાપ્તી: આ પ્રકારની રાહત ભોગ બનનારને તેના હક્ક અથવા માલિકી ફરીથી મેળવવા પર કેન્દ્રિત છે.
2. પ્રારંભિક સ્થિતિમાં પાછા લાવવા: પુનઃપ્રાપ્તી રાહતનો હેતુ એ છે કે ભોગ બનનારને તે સ્થિતિમાં પુનઃસ્થાપિત કરવી કે જેમાં તે ગેરકાયદેસર રીતે દૂર કર્યા પહેલાં હતા.
3. અન્યાયની સુધારણા: આ પ્રકારની રાહતનો હેતુ એ છે કે ભોગ બનનારને ગેરકાયદેસર રીતે થયેલા અન્યાયનું પ્રાયશ્ચિત આપવામાં આવે.

મહત્તા:

પુનઃપ્રાપ્તી રાહતની મહત્તા ખાસ કરીને તે સ્થિતિમાં હોય છે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને ન્યાય પ્રદાન કરવો હોય અને તેને તેના મૂળ હક પર પાછા લાવવાના હોય.

1. ન્યાયની પુનઃસ્થાપના: આ પ્રકારની રાહત ભોગ બનનારને ન્યાય પ્રાપ્ત કરવાનો અનુભવ કરાવે છે.
2. અન્યાયથી બચાવ: પુનઃપ્રાપ્તી રાહત કોઈ પણ ગેરકાયદેસર અથવા નફરત ભરેલી ક્રિયાના પરિણામે થયેલા નુકસાનને ઓછું કરવા અને તેને સુધારવા માટે છે.

આર્થિક વળતર અને પુનઃપ્રાપ્તી રાહત:

ત્યાં ઘણી વાર આર્થિક વળતર અને પુનઃપ્રાપ્તી રાહત વચ્ચે ગેરસમજ થતી હોય છે. આર્થિક વળતર એટલે કે નુકસાનની સામે  નાણાકીય ચૂકવણી, જ્યારે પુનઃપ્રાપ્તી રાહતનો ઉદ્દેશ આર્થિકની જગ્યાએ માલિકી અથવા હકની પુનઃસ્થાપના છે.

મહત્વનાં કેસોના ઉદાહરણ:

પુનઃપ્રાપ્તી રાહતના અનેક ઉદાહરણો ન્યાયિક ઈતિહાસમાં જોવા મળે છે. તાજેતરમાં મધ્યપ્રદેશ સરકાર સામે સુપ્રીમ કોર્ટનો આદેશ આ પ્રકારના ઉત્તમ ઉદાહરણોમાંના એક છે. આ કેસમાં, સરકારી અધિકારીઓ દ્વારા ગેરકાયદેસર રીતે એક શિક્ષકને તેમની કાયદેસરની નિમણૂકમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. આ પુનઃપ્રાપ્તી રાહત દ્વારા કોર્ટએ શિક્ષકને તેમના પદ પર પુનઃસ્થાપિત કરીને ન્યાય કર્યો.

SUPREME COURT OF INDIA (FROM DELHI) (D.B.)

MANOJ KUMAR
Versus
UNION OF INDIA & ORS

Date of Decision: 20 February 2024

Citation: 2024 LawSuit(SC) 121

Hon'ble Judges: Pamidighantam Sri Narasimha, Sandeep Mehta

Case Type: Civil Appeal

Case No: 2679 of 2024

આ કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે ન્યાયિક સમીક્ષાના ક્ષેત્રમાં કાર્યવાહીની કાયદેસરતા સુનિશ્ચિત કરવાની જવાબદારી પર ભાર મૂક્યો છે.

• સરકારી ફેસલાને રદબાતલ કરવાનો મુખ્ય હેતુ કાયદાનું શાસન જાળવવાનો અને સત્તાના દુરુપયોગ અટકાવવાનો છે.
• પરંતુ, અદાલતોએ ગેરકાયદેસર કાર્યવાહીના કારણે થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ  માટે પણ પગલાં લેવા જરૂરી છે. આ બંધારણીય કર્તવ્ય છે.

ઉપરોક્ત ચુકાદોનો આધાર લઈને નીચે મુજબનો ચુકાદો આપવામાં આવ્યો. 

SUPREME COURT OF INDIA (FROM MADHYA PRADESH) (D.B.)

SMITASHRIVASTAVA
Versus
STATE OF MADHYA PRADESH & ORS ETC

Date of Decision: 03 May 2024

Hon'ble Judges: B R Gavai, Sandeep Mehta

Case Type: Civil Appeal

Case No: 5938 of 2024, 5939 of 2024, 5940 of 2024

સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા તાજેતરમાં મધ્યપ્રદેશ સરકાર ઉપર રૂ. ૧૦,૦૦,૦૦૦/- (દસ લાખ રૂપિયા) નો દંડ ફટકારવામાં આવ્યો છે. આ દંડ હાઈકોર્ટના આદેશનું ઉલ્લંઘન કરવા અને કોન્ટ્રાક્ટ આધારિત 'સમ્વિદા શાળા શિક્ષક' ને યોગ્ય નિમણૂક ન આપવાના કારણે ફટકારવામાં આવ્યો છે. ન્યાયાધીશ બી.આર. ગવાઇ અને સંદીપ મહેતાની બેંચે રાજ્ય સરકારને આ રકમ તેમની જવાબદાર અધિકારી/ઓ પાસેથી વસૂલવા આદેશ આપ્યો છે, જેમણે આ નફરતપૂર્ણ અને ગેરકાયદેસર કાર્યવાહીઓ કરી હતી.

કેસનો પરિચય:

કેસમાં આપેલ વિગતો અનુસાર, 'સમ્વિદા શાળા શિક્ષક ગ્રેડ-III'ની પોસ્ટ માટે ૩૧ ઓગસ્ટ, ૨૦૦૮  ના રોજ લેવામાં આવેલ પસંદગી પરીક્ષા પસાર કરેલ અરજદારને તેમનાં અધિકારવાળી પોસ્ટમાં નિમણૂક આપવામાં આવી ન હતી. રાજ્ય સરકારે ૨૯ જુલાઇ, ૨૦૦૯  ના રોજ જારી કરેલ સુધારિત નિયમ ૭-એનું બહાનું આપી અરજદારને રાહત આપવા માટે ના પાડી હતી, જ્યારે તે નિયમ પાછલી તારીખથી લાગુ થતો નહોતો. હાઈકોર્ટે આ નિયમને અમાન્ય ઠેરવ્યો હોવા છતાં રાજ્ય સરકારે ૨૧  માર્ચ, ૨૦૧૮  ના રોજ વધુ એક સૂચના જારી કરી અને સુધારિત નિયમને ૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૦૮ થી અમલમાં લાવ્યો.

સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્દેશ:

ન્યાયમૂર્તિ સંદીપ મહેતા દ્વારા લખવામાં આવેલા ચુકાદામાં, સુપ્રીમ કોર્ટે રાજ્ય સરકારની આ કાર્યવાહીનો આક્ષેપ કર્યો કે તે હાઈકોર્ટના આદેશોને ઉપેક્ષા કરીને અરજદાર અને તેના સમકક્ષોને તેમની કાયદેસરની નિમણૂકથી વંચિત રાખવાનો પ્રયાસ છે.

રેસ્ટિટ્યુટિવ રાહત:

મહત્વપૂર્ણ રીતે, કોર્ટએ અરજદારને 'રેસ્ટિટ્યુટિવ રાહત' આપવાનો નિર્ણય કર્યો. 'મનોજ કુમાર v. યુનિયન ઑફ ઈન્ડિયા અને અન્ય' કેસનો ઉલ્લેખ કરીને, કોર્ટે કહ્યુ કે અરજદારને લાંબી લડત અને રાજ્ય સરકારના અધિકારીઓના નિર્મમ અને ગેરકાયદેસર આચરણને કારણે જે નુકસાન થયું છે, તે માટે યોગ્ય રાહત આપવી જોઈએ.

કોર્ટના આદેશ:

કોર્ટના આદેશ અનુસાર, નીચેના નિર્દેશો જારી કરવામાં આવ્યા:

1. નિમણૂક: અરજદારને ૬૦ (સાઈઠ) દિવસની અંદર 'સમ્વિદા શાળા શિક્ષક ગ્રેડ-III' અથવા સમકક્ષ પોસ્ટ પર નિમણૂક આપવામાં આવશે.
2. કાર્યાવાહક તારીખ: નિમણૂકનો આદેશ ૩૧ ઓગસ્ટ, ૨૦૦૮ના પસંદગી પ્રક્રિયા પછીનો પ્રથમ નિમણૂક આદેશ જારી થતી તારીખથી અસરકારક ગણાશે.
3. સેવાની સતતતા: અરજદારને સેવા ની સતતતા મળશે, પણ તેમને પાછલા પગાર માટે હકદાર ગણવામાં આવશે નહીં.
4. દંડ અને ચુકવણી: સરકારને રૂ. ૧૦,૦૦,૦૦૦/- (દસ લાખ રૂપિયા) નું વિશિષ્ટ ખર્ચ ફટકારવામાં આવશે, જે રકમ મધ્યપ્રદેશ સરકાર દ્વારા ૬૦ દિવસની અંદર ચૂકવવામાં આવશે.
5. જવાબદારીની તપાસ: રાજ્ય સરકાર દ્વારા તપાસ કરીને આ રકમ તે અધિકારી/ઓ પાસેથી વસૂલવામાં આવશે, જેમણે આ ગેરકાયદેસર અને નફરત ભરેલી કાર્યવાહી કરી.

ન્યાયની આસ્થાના પ્રતિકરૂપ:

આ ચુકાદો ભારતીય ન્યાયપાલિકાની એ આસ્થાનું દ્રષ્ટાંત છે કે જે નાગરિકોના અધિકારોની રક્ષા કરવામાં કોર્ટ કોઈ પણ નફરત ભરેલી અને ગેરકાયદેસર કાર્યવાહી વિરુદ્ધ સખત કાર્યવાહી કરશે. આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટની કાર્યવાહી રાજ્ય સરકારના અધિકારીઓના અત્યાચારો અને ગેરકાયદેસર આચરણને કડક દંડ આપે છે, તેમજ આ પ્રકારે ન્યાયમૂર્તિઓએ બતાવ્યું કે ન્યાય મેળવવાના અધિકારથી કોઈ પણ નાગરિકને વંચિત રાખી શકાય નહીં. પુનઃપ્રાપ્તી રાહતનો ઉદ્દેશ છે કે ગેરકાયદેસર રીતે થયેલા અન્યાયને સુધારવો અને તે વ્યક્તિને તેના મૂળ હક પર પાછા લાવવા. આ ન્યાયિક પ્રક્રિયા ભોગ બનનારના અધિકારોની રક્ષા કરવાનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે, જે ન્યાય મેળવવાની પ્રક્રિયામાં એક મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

- ભિષ્મક પંડિત (એડવોકેટ)