સાઇકલના પાર્ટ્સથી સેટેલાઇટ સુધી, સુનીલ મિત્તલની 50 વર્ષની સફર

ભારતના ટેલિકોમ ક્ષેત્રમાં ક્રાંતિ લાવનાર ભારતી એન્ટરપ્રાઇઝિસ (Bharti Enterprises)ના સ્થાપક સુનીલ ભારતી મિત્તલની ઉદ્યોગસાહસિક સફરને 50 વર્ષ પૂર્ણ થયાં છે. વર્ષ 1976માં માત્ર 18 વર્ષની ઉંમરે પંજાબના લુધિયાણામાં સાઇકલના પાર્ટ્સ બનાવવાનો નાનકડો વ્યવસાય શરૂ કરનાર મિત્તલ આજે ટેલિકોમ, સેટેલાઇટ, ડિજિટલ ટેક્નોલોજી અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) જેવા ક્ષેત્રોમાં મોટું સામ્રાજ્ય ધરાવે છે. તેમની કંપની ભારતી એરટેલ (Bharti Airtel) આજે વિશ્વની અગ્રણી ટેલિકોમ કંપનીઓમાં સામેલ છે. હવે 50 વર્ષની આ સફર બાદ મિત્તલ એરટેલને માત્ર ટેલિકોમ ઓપરેટર નહીં, પરંતુ કનેક્ટિવિટી આધારિત ટેક્નોલોજી કંપની તરીકે વિકસાવવા માગે છે.

18 વર્ષની ઉંમરે શરૂ કર્યો હતો વ્યવસાય

સુનીલ મિત્તલે વર્ષ 1976માં લુધિયાણામાં સાઇકલના ક્રેન્કશાફ્ટ અને અન્ય પાર્ટ્સ બનાવવાની નાની મેન્યુફેક્ચરિંગ યુનિટ શરૂ કરી હતી. ત્યારબાદ તેમણે હોઝિયરી અને સ્ટેનલેસ સ્ટીલ શીટ્સના વ્યવસાયમાં પણ ઝંપલાવ્યું હતું. આગળ જતાં તેમણે પોર્ટેબલ જનરેટર, પુશ-બટન ટેલિફોન, કોર્ડલેસ ફોન અને ફેક્સ મશીન જેવી વસ્તુઓની આયાત અને વેપાર શરૂ કર્યો. જોકે, સરકારી આયાત નીતિમાં ફેરફાર થતાં તેમનો જનરેટરનો સફળ વ્યવસાય અચાનક બંધ થઈ ગયો હતો. આ ઘટનાએ તેમને નીતિગત ફેરફારો સામે વ્યવસાયમાં રહેલા જોખમનો અનુભવ કરાવ્યો.

1995માં એરટેલની શરૂઆત, મોબાઇલ ક્રાંતિનો પાયો

વિદેશમાં મોબાઇલ ટેક્નોલોજીનો વિકાસ જોઈને મિત્તલને વિશ્વાસ હતો કે ભારતમાં પણ મોબાઇલ ફોનનો ઉપયોગ ઝડપથી વધશે. તે સમયે મોબાઇલ ફોન સામાન્ય લોકોની પહોંચની બહાર હતા અને બજારને લઈને અનેક શંકાઓ હતી. પરંતુ તેમણે જોખમ લઈને વર્ષ 1995માં દિલ્હીમાં એરટેલની મોબાઇલ સેવા શરૂ કરી. એક સર્વેમાં આગામી દસ વર્ષમાં દિલ્હીમાં માત્ર 10 હજાર મોબાઇલ ગ્રાહકો થવાનો અંદાજ વ્યક્ત કરાયો હતો. જોકે, એરટેલે શરૂઆતના એક જ વર્ષમાં આ આંકડો પાર કરી લીધો હતો.

નાના શહેરોમાં રોકાણનો નિર્ણય સફળ રહ્યો

એરટેલે માત્ર મોટા શહેરો સુધી મર્યાદિત રહેવાને બદલે બિહાર, ઓડિશા, આસામ અને ઉત્તર-પૂર્વના વિસ્તારોમાં પણ નેટવર્ક વિસ્તાર્યું હતું. તે સમયે ઘણા સ્પર્ધકોને આ વિસ્તારોમાં પૂરતી ગ્રાહક સંખ્યા મળવા અંગે શંકા હતી. પરંતુ મિત્તલની આગેવાનીમાં કંપનીએ આ વિસ્તારોમાં રોકાણ ચાલુ રાખ્યું. આ નિર્ણયથી એરટેલને દેશવ્યાપી નેટવર્ક ઊભું કરવામાં અને મોટા ગ્રાહકવર્ગ સુધી પહોંચવામાં મદદ મળી. કંપનીએ નેટવર્ક અને આઇટી કામગીરી માટે બહારની નિષ્ણાત કંપનીઓની મદદ લેવાનું મોડેલ પણ અપનાવ્યું હતું. શરૂઆતમાં આ નિર્ણય સામે વિરોધ થયો હતો, પરંતુ પાછળથી અન્ય ટેલિકોમ કંપનીઓએ પણ આ મોડેલ અપનાવ્યું હતું.

જિયોની એન્ટ્રી સહિત ત્રણ મોટા પડકારો

મિત્તલે વર્ષ 2002, 2009 અને 2016ને ભારતી ગ્રુપ માટેના સૌથી મુશ્કેલ સમયગાળા ગણાવ્યા છે. તેમણે આ ત્રણ કટોકટીને કંપનીનાં 'મહાભારત' તરીકે ઓળખાવી છે. ખાસ કરીને વર્ષ 2016માં રિલાયન્સ જિયોની એન્ટ્રી બાદ ટેલિકોમ ક્ષેત્રમાં ભારે સ્પર્ધા શરૂ થઈ હતી. મફત સેવાઓ અને આક્રમક ટેરિફને કારણે બજારમાં પ્રાઇસ વોર (Price War) શરૂ થયું હતું. અનેક ટેલિકોમ કંપનીઓએ બજારમાંથી બહાર નીકળવું પડ્યું અથવા અન્ય કંપનીઓ સાથે મર્જર કરવું પડ્યું. મિત્તલના જણાવ્યા અનુસાર, આ મુશ્કેલ સમયમાં એરટેલને ટકાવી રાખવામાં કર્મચારીઓની મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહી હતી. તેમણે ભાર મૂક્યો કે કંપનીની સૌથી મોટી તાકાત ટેક્નોલોજી કે બેલેન્સશીટ નહીં, પરંતુ તેના કર્મચારીઓ છે.

મોબાઇલ રિચાર્જ માટે ₹350 ARPUની ભલામણ

ભારતમાં મોબાઇલ સેવાઓના વધતા ખર્ચ અને નેટવર્કના વિસ્તરણ માટે સુનીલ મિત્તલે ટેલિકોમ કંપનીઓની સરેરાશ આવક પ્રતિ ગ્રાહક (ARPU) વધારીને મહિને આશરે ₹350 કરવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી છે. હાલમાં એરટેલનો સપ્ટેમ્બર ક્વાર્ટરનો ARPU ₹271 નોંધાયો હતો, જે એક વર્ષ અગાઉ ₹256 હતો. મિત્તલના મતે નેટવર્ક જાળવણી, નવી ટેક્નોલોજી અને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં રોકાણ માટે ટેરિફમાં વધારો જરૂરી છે. તેમણે દલીલ કરી હતી કે દરરોજ ₹10થી ₹12ના ખર્ચમાં ગ્રાહકોને કોલિંગ અને ડેટા ઉપરાંત બેન્કિંગ, શિક્ષણ, આરોગ્ય સેવાઓ, UPI પેમેન્ટ અને મનોરંજન જેવી સુવિધાઓ મળે છે.

5G બાદ હવે 6G અને AI પર નજર

મિત્તલે સ્વીકાર્યું કે 5G ટેક્નોલોજીથી ટેલિકોમ કંપનીઓને ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રમાં જે નવી આવકની અપેક્ષા હતી, તે હજુ સુધી પૂરી થઈ નથી. તેમ છતાં તેઓ આગામી ત્રણથી પાંચ વર્ષમાં 6G અને સેન્સિંગ નેટવર્કની નવી તકો ઊભી થવાની આશા રાખે છે. તેમના વિઝનમાં ભવિષ્યમાં સ્માર્ટ ચશ્માં, સ્માર્ટ રિંગ્સ, ઘડિયાળો અને ઇયરબડ્સ સ્માર્ટફોનનાં અનેક કાર્યો કરશે. આ ઉપરાંત AI આધારિત સેવાઓનો ઉપયોગ પણ વધશે. એરટેલને AI, સોવેરિન ક્લાઉડ, ડિજિટલ ફાઇનાન્સ, ફાઇબર કનેક્ટિવિટી અને સેટેલાઇટ સેવાઓમાં વિસ્તરણ કરવાની યોજના છે.

સેટેલાઇટ અને દેશની સુરક્ષા પર ભાર

ભારતી ગ્રુપે Eutelsat OneWebમાં પણ રોકાણ કર્યું છે. આ લો અર્થ ઓર્બિટ (LEO) સેટેલાઇટ નેટવર્ક દ્વારા દૂરના ગામો, પર્વતીય વિસ્તારો, જંગલો, જહાજો અને વિમાનો સુધી ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી પહોંચાડવાનો હેતુ છે. મિત્તલના મતે સેટેલાઇટ સેવાઓ પરંપરાગત મોબાઇલ અને ફાઇબર નેટવર્કનો વિકલ્પ નહીં, પરંતુ પૂરક બનશે. તેમણે ભારતે પોતાની વ્યૂહાત્મક સંચાર વ્યવસ્થા અને અંતરિક્ષ ક્ષેત્ર પર નિયંત્રણ જાળવવાની જરૂરિયાત પણ વ્યક્ત કરી છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતમાં હાલ આશરે 3.5 લાખ મોબાઇલ ટાવર છે, જ્યારે ચીનમાં આ સંખ્યા 10 લાખથી વધુ છે. ભારતે પોતાના ટાવરની સંખ્યા ઓછામાં ઓછી બમણી કરવાની જરૂર છે.

રિટેલ અને વીમા ક્ષેત્રમાંથી બહાર નીકળવાનો અફસોસ નહીં

ભારતી ગ્રુપે અગાઉ વોલમાર્ટ સાથે રિટેલ ક્ષેત્રમાં ભાગીદારી કરી હતી અને વીમા ક્ષેત્રમાં પણ પ્રવેશ કર્યો હતો. જોકે, સમય જતાં ગ્રુપે આમાંથી કેટલાક વ્યવસાયોમાંથી બહાર નીકળવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આ અંગે મિત્તલે કહ્યું કે તેમને કોઈ અફસોસ નથી, કારણ કે તેમનું મુખ્ય ધ્યાન ટેલિકોમ વ્યવસાયને મજબૂત બનાવવાનું હતું. સાઇકલના એક નાના પાર્ટ્સથી શરૂ થયેલી સુનીલ મિત્તલની સફર આજે મોબાઇલ નેટવર્ક, સબમરીન કેબલ, સેટેલાઇટ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સુધી પહોંચી છે. આગામી સમયમાં ભારતની ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થાના વિકાસમાં કનેક્ટિવિટી અને ટેક્નોલોજી મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવશે, તેવો તેમનો વિશ્વાસ છે.