ચીનથી કેટલું પાછળ છે ભારત? મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બનવાની દોડમાં ક્યાં ઊભું છે દેશ?
છેલ્લું અપડેટ : 23 Sept 2026
ભારતને વિશ્વનું મોટું મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ (Manufacturing Hub) બનાવવાનું લક્ષ્ય હવે માત્ર નીતિનું સૂત્ર નથી રહ્યું, પરંતુ દેશના આર્થિક વિકાસ સાથે જોડાયેલું મોટું સપનું બની ગયું છે. સરકાર ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ (Make in India), ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ (Atmanirbhar Bharat) અને ઉત્પાદન આધારિત પ્રોત્સાહન યોજના (PLI Scheme) જેવી પહેલો દ્વારા દેશમાં ઉત્પાદન વધારવા પર ભાર મૂકી રહી છે. 2047 સુધી વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવાના લક્ષ્યમાં મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બનવું કેમ જરૂરી?
દેશમાં કાર, મોબાઇલ, કપડાં, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને અન્ય ચીજવસ્તુઓનું ઉત્પાદન વધે તો આયાત પરનો ખર્ચ ઘટાડી શકાય છે. સાથે જ દેશમાં રોજગારીની નવી તકો ઊભી થાય છે, લોકોની આવક વધે છે અને સ્થાનિક બજારમાં આર્થિક પ્રવૃત્તિ તેજ બને છે. જ્યારે દેશ પોતાની જરૂરિયાત પૂરી કર્યા બાદ માલની નિકાસ (Export) પણ વધારવા લાગે છે, ત્યારે વિદેશી ચલણની આવક પણ વધે છે.
આ કારણે મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્ર માત્ર કારખાનાં વધારવા પૂરતું નથી, પરંતુ રોજગારી, નિકાસ, રોકાણ અને આર્થિક આત્મનિર્ભરતા સાથે સીધું જોડાયેલું છે.
ચીન સામે ભારત ક્યાં ઊભું છે?
મેન્યુફેક્ચરિંગની વૈશ્વિક દોડમાં ચીનનું સ્થાન હજુ ઘણું મોટું છે. ચીનને લાંબા સમયથી ‘વિશ્વની ફેક્ટરી’ (Factory of the World) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ભારતે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, મોબાઇલ ફોન, ઓટોમોબાઇલ અને ફાર્મા સહિત અનેક ક્ષેત્રોમાં ઉત્પાદન વધાર્યું છે, પરંતુ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન (Supply Chain)માં ચીનની સરખામણીએ ભારતનો વ્યાપ હજુ નાનો છે.
રાતોરાત ચીનને પાછળ છોડવું શક્ય નથી, પરંતુ વૈશ્વિક કંપનીઓ હવે પોતાની સપ્લાય ચેઇનને એક જ દેશ પર આધારિત રાખવા માંગતી નથી. આ સ્થિતિમાં ‘ચીન પ્લસ વન’ (China+1) નીતિ ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ તક બની છે.
‘ચીન પ્લસ વન’થી ભારતને તક
અમેરિકા અને ચીન વચ્ચેના વેપારી તણાવ બાદ ઘણી વૈશ્વિક કંપનીઓ ચીન ઉપરાંત અન્ય દેશોમાં ઉત્પાદન કેન્દ્રો સ્થાપવાની શક્યતાઓ શોધી રહી છે. ભારત પાસે વિશાળ સ્થાનિક બજાર, યુવા કાર્યબળ અને વધતું ઔદ્યોગિક માળખું હોવાથી તેને આ બદલાતી વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં તક મળી રહી છે.
મોબાઇલ ફોન અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ક્ષેત્રમાં ભારતે આ તકનો લાભ લેવાનું શરૂ કર્યું છે. હવે પડકાર એ છે કે માત્ર એસેમ્બલિંગ (Assembly) પૂરતું મર્યાદિત ન રહીને ભારતમાં સમગ્ર ઉત્પાદન પ્રક્રિયા અને સપ્લાય ચેઇન વિકસાવવામાં આવે.
ઊર્જા ખર્ચ પણ મોટો પડકાર
મેન્યુફેક્ચરિંગની સ્પર્ધાત્મકતા માટે ઊર્જાનો ખર્ચ ખૂબ મહત્વનો છે. કાચા તેલની કિંમત વધે ત્યારે પરિવહન, વીજળી અને કાચા માલના ખર્ચ પર તેની અસર પડી શકે છે. ભારત પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતના મોટા હિસ્સા માટે આયાત પર આધાર રાખે છે. તેથી વૈશ્વિક તેલ બજારમાં થતી અસ્થિરતા ભારતીય ઉદ્યોગોના ઉત્પાદન ખર્ચને અસર કરી શકે છે.
ઉત્પાદન ખર્ચ વધે તો ભારતીય માલની આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સ્પર્ધાત્મકતા પર પણ અસર પડે છે. આથી સસ્તી અને વિશ્વસનીય ઊર્જા ઉપલબ્ધ કરાવવી મેન્યુફેક્ચરિંગ વિસ્તરણ માટે મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
સરકારની નીતિઓથી બદલાઈ રહી છે દિશા
છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતમાં ઔદ્યોગિક નીતિઓમાં અનેક ફેરફાર થયા છે. ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’, ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ અને ઉત્પાદન આધારિત પ્રોત્સાહન યોજના દ્વારા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, સેમિકન્ડક્ટર, ઓટોમોબાઇલ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને સોલર જેવા ક્ષેત્રોમાં રોકાણ આકર્ષવા માટે પ્રોત્સાહનો આપવામાં આવ્યા છે. મોબાઇલ ફોન ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં ભારતની ક્ષમતા પણ છેલ્લા વર્ષોમાં નોંધપાત્ર રીતે વધી છે.
માળખાગત સુવિધાઓમાં મોટો ફેરફાર
મેન્યુફેક્ચરિંગના વિકાસ માટે રસ્તા, રેલવે, બંદરો અને માલ પરિવહનની વ્યવસ્થા મજબૂત હોવી જરૂરી છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં એક્સપ્રેસવે, સમર્પિત માલવાહક કોરિડોર, બંદરો અને પીએમ ગતિશક્તિ જેવી યોજનાઓ દ્વારા પરિવહન માળખું સુધારવાનો પ્રયાસ થયો છે.
લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ અંગે અગાઉ ભારતમાં આશરે 13થી 14 ટકા જેટલા આંકડા પ્રચલિત હતા, પરંતુ સરકારના 2023-24ના નવા અંદાજ મુજબ કુલ લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ જીડીપીના આશરે 7.97 ટકા જેટલો રહ્યો હતો. એટલે જૂના અને નવા આંકડાઓ વચ્ચેનો તફાવત ધ્યાનમાં લેવો જરૂરી છે.
ભારત સામે ચાર મોટા પડકાર
ભારત મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રમાં આગળ વધી રહ્યું છે, પરંતુ હજુ કેટલીક મોટી અડચણો દૂર કરવાની જરૂર છે.
પ્રથમ પડકાર—લોજિસ્ટિક્સ: માલને કારખાનાથી બંદર અથવા બજાર સુધી ઝડપથી અને ઓછા ખર્ચે પહોંચાડવો જરૂરી છે. સરકાર પણ લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ ઘટાડવા માટે રાષ્ટ્રીય લોજિસ્ટિક્સ નીતિ અને પીએમ ગતિશક્તિ જેવી પહેલો પર ભાર મૂકી રહી છે.
બીજો પડકાર—નિયમો અને મંજૂરી: જમીન, શ્રમ અને પર્યાવરણ સંબંધિત વિવિધ મંજૂરી પ્રક્રિયાઓ ઉદ્યોગો માટે સમય અને ખર્ચ વધારી શકે છે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સ્તરે પ્રક્રિયાઓ સરળ બનાવવી મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
ત્રીજો પડકાર—કુશળ કામદારો: ભારત પાસે મોટું યુવા કાર્યબળ છે, પરંતુ આધુનિક કારખાનાં, સ્વચાલિત મશીનો અને નવી ટેક્નોલોજી માટે જરૂરી કુશળતા ધરાવતા કામદારોની સંખ્યા વધારવી પડશે.
ચોથો પડકાર—નાના ઉદ્યોગો: નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSMEs) સપ્લાય ચેઇનની કરોડરજ્જુ છે. તેમને સસ્તું ધિરાણ, નવી ટેક્નોલોજી અને વૈશ્વિક બજાર સુધી પહોંચ મળે તો મોટા ઉદ્યોગો સાથેનું સ્થાનિક ઔદ્યોગિક માળખું વધુ મજબૂત બની શકે.
ભારત ક્યારે મોટું મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બનશે?
મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રને જીડીપીમાં 25 ટકા સુધી લઈ જવાનો લક્ષ્યાંક લાંબા સમયથી ચર્ચામાં છે. આ માટે સતત ઊંચી ઔદ્યોગિક વૃદ્ધિ, મોટા રોકાણ, નિકાસમાં વધારો અને વૈશ્વિક કંપનીઓને આકર્ષતું ઔદ્યોગિક વાતાવરણ જરૂરી બનશે.
ભારત માટે માત્ર પોતાના વિશાળ સ્થાનિક બજાર માટે ઉત્પાદન કરવું પૂરતું નહીં રહે. વૈશ્વિક બજાર માટે ઉત્પાદન અને નિકાસ વધારવી પડશે. ખાસ કરીને કપડાં, ફૂટવેર જેવા રોજગારી આધારિત ઉદ્યોગો સાથે સેમિકન્ડક્ટર, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ઓટોમોબાઇલ અને અન્ય ઉચ્ચ ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રોમાં ક્ષમતા વધારવી પડશે.
ભારત પાસે તક મોટી છે, પરંતુ ચીન જેવી વિશાળ ઔદ્યોગિક સપ્લાય ચેઇન ઊભી કરવામાં સમય લાગશે. જો કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો માળખાકીય સુવિધા, કુશળતા, જમીન, નિયમન, નાણાં અને નાના ઉદ્યોગોની સમસ્યાઓ પર સતત કામ કરે, તો વૈશ્વિક મેન્યુફેક્ચરિંગમાં ભારતની ભૂમિકા વધુ મજબૂત બની શકે છે.
