ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો બન્યો શિકારી પક્ષીઓનો ‘આકાશી હાઇવે’! 2,000થી વધુ પક્ષીઓની નોંધણી

ગુજરાત: ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો માત્ર દરિયાઈ જૈવવિવિધતાનું ધામ જ નથી, પરંતુ હજારો કિલોમીટરની મુસાફરી કરતા યાયાવર શિકારી પક્ષીઓ માટે કુદરતે સર્જેલો એક મહત્ત્વપૂર્ણ આકાશી માર્ગ પણ છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે યોજાયેલા વિશેષ વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસમાં 2,000થી વધુ શિકારી પક્ષીઓની અવરજવર નોંધાતાં તેમના સ્થળાંતરના માર્ગ અને દરિયાકાંઠાની પર્યાવરણીય ભૂમિકા વિશે મહત્ત્વપૂર્ણ વિગતો સામે આવી છે. પ્રથમવાર યોજાયેલા ત્રણ દિવસીય ‘રેપ્ટર માઇગ્રેશન વોચ’માં પક્ષીઓની ઉડાન, તેમના એકત્ર થવાનાં સ્થળો અને સ્થળાંતર દરમિયાન ઊર્જા બચાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા કુદરતી હવાના પ્રવાહોનું અવલોકન કરવામાં આવ્યું હતું. આ અભ્યાસે ગુજરાતના કાંઠાને આંતરરાષ્ટ્રીય પક્ષી સ્થળાંતરના સંદર્ભમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિભાગ તરીકે ઉજાગર કર્યો છે.

સાઇબિરિયાથી ગુજરાત સુધી: હજારો કિલોમીટરની આકાશી સફર

દર વર્ષે શિયાળાની શરૂઆત સાથે ઉત્તર યુરોપ, રશિયા, મધ્ય એશિયા અને યુરેશિયાના ઠંડા પ્રદેશોમાંથી અસંખ્ય યાયાવર પક્ષીઓ અનુકૂળ આબોહવા અને ખોરાકની શોધમાં દક્ષિણ તરફ પ્રયાણ કરે છે. આ પક્ષીઓના આંતરરાષ્ટ્રીય સ્થળાંતરમાં સેન્ટ્રલ એશિયન ફ્લાયવે મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠા, કચ્છનું રણ અને વિવિધ વેટલેન્ડ્સ પક્ષીઓને અનુકૂળ રહેઠાણ તથા ખોરાક પૂરો પાડે છે. હવે શિકારી પક્ષીઓના વિશેષ અવલોકનથી એ સમજવામાં પણ મદદ મળી રહી છે કે આ પક્ષીઓ ગુજરાતના કાંઠાનો ઉપયોગ માત્ર પસાર થવા માટે કરે છે કે તેમની લાંબી મુસાફરી દરમિયાન ઊર્જા બચાવવા માટે પણ આ ભૂમિભાગ મહત્ત્વનો બને છે.

છ જિલ્લાઓમાં અભ્યાસ, 50થી વધુ પક્ષીવિદો જોડાયા

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે શિકારી પક્ષીઓના સ્થળાંતરનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ કરવા માટે ‘રેપ્ટર માઇગ્રેશન વોચ’નું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. રેપ્ટર નેટવર્ક ઇન્ડિયા, ગુજરાત વન વિભાગ, બર્ડિંગ ઑર નથિંગ, શૉરબર્ડર્સ અને લાખોટા નેચર ક્લબના સહયોગથી યોજાયેલા આ અભ્યાસમાં સૌરાષ્ટ્ર અને દક્ષિણ ગુજરાતના છ જિલ્લાઓ—ભાવનગર, અમરેલી, ગીર-સોમનાથ, દેવભૂમિ દ્વારકા, જામનગર અને સુરત—ખાતે 50થી વધુ પક્ષીવિદો અને નિષ્ણાતોએ ભાગ લીધો હતો. અવલોકન દરમિયાન યુરોપિયન હની બઝાર્ડ સૌથી વધુ સંખ્યામાં નોંધાયા હતા. આ નોંધણીઓ ગુજરાતના દરિયાકાંઠે શિકારી પક્ષીઓની અવરજવર સમજવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ આધાર પૂરો પાડે છે.

અભ્યાસમાં સામે આવેલી પાંચ મહત્ત્વપૂર્ણ બાબતો

1]. હજારો કિલોમીટરની મુસાફરીનો કુદરતી માર્ગ

ઉત્તર યુરોપ, મધ્ય એશિયા અને રશિયા જેવા પ્રદેશોમાંથી આવતા શિકારી પક્ષીઓ લાંબી મુસાફરી દરમિયાન ગુજરાતના દરિયાકાંઠાને માર્ગદર્શક ભૂમિભાગ તરીકે ઉપયોગમાં લે છે. દરિયાકાંઠાની ભૌગોલિક રચના તેમની દિશા અને ઉડાનના માર્ગને સમજવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

2]. ઊર્જા બચાવવામાં ગરમ હવાના પ્રવાહોની ભૂમિકા

શિકારી પક્ષીઓ જમીન ગરમ થવાથી ઉપર ઊઠતા ગરમ હવાના પ્રવાહોનો ઉપયોગ કરીને ઊંચાઈ મેળવે છે. ત્યારબાદ પાંખો સતત ફફડાવ્યા વિના હવામાં સરકીને આગળ વધવાથી ઊર્જાનો ખર્ચ ઘટાડી શકાય છે. આ જ કારણ છે કે અનેક શિકારી પક્ષીઓ લાંબી મુસાફરી દરમિયાન ખુલ્લા સમુદ્ર કરતાં જમીન નજીકના માર્ગને પ્રાધાન્ય આપે છે.

3]. કયા વિસ્તારોમાં એકત્ર થાય છે પક્ષીઓ?

ભાવનગરના હાથબ અને મહુવા કાંઠા ઉપરાંત જામનગર, દેવભૂમિ દ્વારકા, પોરબંદર અને કચ્છના કેટલાક દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં શિકારી પક્ષીઓની અવરજવર નોંધાઈ હતી. ખાસ ભૌગોલિક રચના ધરાવતા સ્થળોએ પાંચથી દસ પક્ષીઓનાં નાનાં જૂથોથી માંડીને 400થી 500 પક્ષીઓનાં મોટાં ઝૂંડ આકાશમાં ચકરાવા લેતાં જોવા મળ્યાં હતાં.

4]. ગુજરાત માત્ર માર્ગ નહીં, આરામ અને ઊર્જા મેળવવાનું સ્થળ પણ

દરિયાકાંઠાના અનુકૂળ વિસ્તારો અને આસપાસનાં કુદરતી રહેઠાણો સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓ માટે ખોરાક અને આરામની તક પૂરી પાડી શકે છે. જોકે, ગુજરાતનાં કયા સ્થળોનો ઉપયોગ પક્ષીઓ માત્ર પસાર થવા માટે કરે છે અને ક્યાં રોકાય છે, તે નક્કી કરવા માટે વધુ વિગતવાર અભ્યાસ જરૂરી છે.

5]. માનવસર્જિત અવરોધો સામે અસ્તિત્વનો પડકાર

દરિયાકાંઠે વધતી પવનચક્કીઓ, ઊંચી વીજળીની લાઇનો, ખેતીમાં વપરાતાં જંતુનાશકો અને ઔદ્યોગિક વિકાસને કારણે કુદરતી રહેઠાણોમાં થતા ફેરફારો પક્ષીઓ માટે જોખમ ઊભું કરી શકે છે. આ જોખમોની વાસ્તવિક અસર જાણવા માટે પક્ષીઓના સ્થળાંતરના માર્ગો અને તેમના મૃત્યુદરનું સતત વૈજ્ઞાનિક નિરીક્ષણ જરૂરી છે.

ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો: આંતરરાષ્ટ્રીય ‘ફ્લાઇંગ કોરિડોર’નું મહત્ત્વ

શિકારી પક્ષીઓની લાંબા અંતરની ઉડાનમાં ઊર્જા બચાવવાની કુદરતી ક્ષમતા મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ખુલ્લા સમુદ્ર પર જમીન ગરમ થવાથી સર્જાતા થર્મલ પ્રવાહો ઉપલબ્ધ ન હોવાથી અનેક મોટા શિકારી પક્ષીઓ ત્યાં લાંબી ઉડાન ભરવાનું ટાળે છે. તેના બદલે તેઓ જમીન ઉપર બનતા ગરમ હવાના પ્રવાહોનો ઉપયોગ કરીને ગ્લાઇડિંગ દ્વારા આગળ વધે છે.

ગુજરાતનો વિશાળ દરિયાકાંઠો, તેની ભૌગોલિક વિવિધતા અને આસપાસનાં કુદરતી રહેઠાણો આ પક્ષીઓની અવરજવર સમજવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ ક્ષેત્ર પૂરું પાડે છે. અહીં નોંધાયેલી પક્ષીઓની સંખ્યા અને તેમની ઉડાનના માર્ગો ભવિષ્યમાં સંરક્ષણની વ્યૂહરચના ઘડવામાં ઉપયોગી બની શકે છે. જોકે, ગુજરાતથી દક્ષિણ ભારત કે આફ્રિકા સુધીના ચોક્કસ સ્થળાંતર માર્ગોની પુષ્ટિ માટે લાંબા ગાળાનાં અવલોકનો અને આધુનિક ટ્રેકિંગ પદ્ધતિઓની જરૂર રહેશે.

સંરક્ષણ સામે સવાલ: આકાશી માર્ગ સુરક્ષિત રાખવાની જવાબદારી કોની?

શિકારી પક્ષીઓની અવરજવરનું વૈજ્ઞાનિક દસ્તાવેજીકરણ માત્ર પક્ષીપ્રેમીઓ માટે રસપ્રદ માહિતી નથી; તે દરિયાકાંઠાના પર્યાવરણ અને જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ માટે પણ મહત્ત્વ ધરાવે છે. જો પવનઊર્જા પ્રકલ્પો, વીજળીની લાઇનો અને ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન પક્ષીઓના સ્થળાંતરના માર્ગોને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવે, તો વિકાસ અને વન્યજીવ સંરક્ષણ વચ્ચે વધુ સંતુલન જાળવી શકાય છે.

આ અભ્યાસ સાથે જોડાયેલા ગુજરાત રાજ્ય વાઇલ્ડલાઇફ બોર્ડના સભ્ય દેવવ્રતસિંહ મોરીના જણાવ્યા મુજબ, ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો શિકારી પક્ષીઓના સ્થળાંતરના અભ્યાસ માટે વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે.

હવે જરૂરિયાત એ છે કે આ પ્રારંભિક નોંધણીઓને નિયમિત વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ સાથે જોડવામાં આવે, સંવેદનશીલ વિસ્તારોની ઓળખ કરવામાં આવે અને પક્ષીઓના કુદરતી માર્ગોનું રક્ષણ થાય. કારણ કે આકાશમાં ઊડતાં આ પક્ષીઓ માટે ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો માત્ર ભૂગોળનો એક ભાગ નથી; તે તેમની હજારો કિલોમીટરની જીવનયાત્રામાં મહત્ત્વપૂર્ણ કડી બની શકે છે.