ફ્રાન્સમાં કેમ વિવાદમાં આવી BAPS, કઈ ઘટનાને પગલે એફિલ ટાવર પર હડતાળ થઈ?
છેલ્લું અપડેટ : 09 Sept 2026
ફ્રાન્સની રાજધાની પેરિસમાં આવેલી વિશ્વપ્રસિદ્ધ એફિલ ટાવર (Eiffel Tower) સાથે જોડાયેલી એક ઘટનાએ હાલમાં મોટો વિવાદ ઊભો કર્યો છે. આ સમગ્ર મામલો હિંદુ આધ્યાત્મિક સંસ્થા બોચાસણવાસી અક્ષર પુરુષોત્તમ સ્વામિનારાયણ સંસ્થા એટલે કે BAPS સાથે જોડાયેલો છે. BAPSના એક ધાર્મિક પ્રતિનિધિમંડળની એફિલ ટાવરની મુલાકાત દરમિયાન મહિલા કર્મચારીઓને તેમની નિયમિત ફરજની જગ્યાઓ પરથી હટાવીને અન્ય વિસ્તારોમાં મોકલવામાં આવી હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા બાદ ફ્રાન્સમાં ચર્ચા શરૂ થઈ હતી.
આ ઘટનાના વિરોધમાં એફિલ ટાવરના કર્મચારીઓએ કામ બંધ કરીને હડતાળ (Strike) કરી હતી. પરિણામે 7 સપ્ટેમ્બરના રોજ એફિલ ટાવર પ્રવાસીઓ માટે આખો દિવસ બંધ રાખવાની ફરજ પડી હતી. મામલો જાહેર થયા બાદ ફ્રાન્સના રાજકીય વર્તુળોમાં પણ ચર્ચા શરૂ થઈ અને સરકાર તરફથી પણ પ્રતિક્રિયા સામે આવી.
આ સમગ્ર વિવાદમાં એક તરફ મહિલાઓને કાર્યસ્થળ પરથી હટાવવાના નિર્ણય સામે સવાલો ઊભા થયા છે, તો બીજી તરફ BAPSએ પોતાના નિવેદનમાં જણાવ્યું છે કે સમગ્ર મુલાકાતનું આયોજન એફિલ ટાવરના મેનેજમેન્ટ સાથે સંકલન (Coordination) કરીને કરવામાં આવ્યું હતું. તો આખરે સમગ્ર મામલો શું છે અને BAPS શું છે? ચાલો જાણીએ.
એફિલ ટાવરમાં શું થયું?
અહેવાલો અનુસાર, 5 સપ્ટેમ્બરના રોજ BAPS સાથે જોડાયેલા લગભગ 100 લોકોનું એક ધાર્મિક પ્રતિનિધિમંડળ એફિલ ટાવરની ખાનગી મુલાકાત (Private Visit) માટે પહોંચ્યું હતું.
મુલાકાત પહેલાં પ્રતિનિધિમંડળ તરફથી એફિલ ટાવરનું સંચાલન કરતી કંપની SETE સમક્ષ એવી વ્યવસ્થા કરવાની વિનંતી કરવામાં આવી હતી, જેમાં પ્રતિનિધિમંડળના સભ્યોનો મહિલાઓ સાથેનો સંપર્ક શક્ય તેટલો મર્યાદિત રહે.
અહેવાલ મુજબ, આ વિનંતી મેનેજમેન્ટ દ્વારા સ્વીકારવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ એ દિવસે ફરજ પર રહેલી કેટલીક મહિલા કર્મચારીઓ અને મહિલા કોન્ટ્રાક્ટર (Female Contractors)ને તેમની સામાન્ય કાર્યસ્થળ પરથી હટાવીને અન્ય વિસ્તારોમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા.
તેમની જગ્યાએ પુરુષ કર્મચારીઓને તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા. કેટલાક વિસ્તારોમાં BAPS પ્રતિનિધિમંડળની હાજરી દરમિયાન માત્ર પુરુષ કર્મચારીઓ જ હાજર રહ્યા હતા.
અહેવાલમાં એવો પણ ઉલ્લેખ છે કે મહિલા કર્મચારીઓને કેટલાક ચોક્કસ માર્ગો અને વિસ્તારોમાંથી પસાર ન થવા માટે સૂચના આપવામાં આવી હતી. આ વ્યવસ્થાને લઈને કર્મચારીઓમાં અસંતોષ ફેલાયો હતો.
મહિલાકર્મચારીઓના વિરોધ બાદ શરૂ થઈ હડતાળ
5 સપ્ટેમ્બરની ઘટના બાદ 7 સપ્ટેમ્બરના રોજ એફિલ ટાવરના કર્મચારીઓએ એક તાત્કાલિક બેઠક (Emergency Meeting) યોજી હતી. આ બેઠકમાં મુખ્યત્વે બે મુદ્દા પર ચર્ચા થઈ હતી. પ્રથમ મુદ્દો એ હતો કે મહિલા કર્મચારીઓ સાથે જે રીતે વ્યવહાર કરવામાં આવ્યો તેની બાબતે મેનેજમેન્ટ સાથે વાતચીત કરવામાં આવે. બીજો મુદ્દો એ હતો કે ભવિષ્યમાં કાર્યસ્થળ (Workplace) પર મહિલાઓ સાથે આવો ભેદભાવ ફરી ન થાય તેની ખાતરી કરવામાં આવે.
બેઠક બાદ કર્મચારીઓએ સામૂહિક રીતે કામ બંધ કરી દીધું હતું અને હડતાળ પર ઉતરી ગયા હતા. એફિલ ટાવર ફ્રાન્સનું એક મહત્વપૂર્ણ રાષ્ટ્રીય સ્મારક (National Monument) હોવાને કારણે હડતાળની સીધી અસર પ્રવાસીઓ પર પડી. પ્રવાસીઓ માટે ટાવર બંધ રાખવાની ફરજ પડી અને મોટી સંખ્યામાં લોકોની મુલાકાત પ્રભાવિત થઈ.
એફિલ ટાવરનું સંચાલન કરતી કંપનીએ શું કહ્યું?
વિવાદ વધ્યા બાદ એફિલ ટાવરનું સંચાલન કરતી કંપની સોસાયટી ડી એક્સપ્લોઇટેશન ડે લા ટૂર એફિલ (SETE)એ આ મામલે માફી માંગી હતી. કંપનીએ સ્વીકાર્યું કે ભારતમાંથી આવેલા સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના પ્રતિનિધિમંડળ તરફથી એવી વિનંતી કરવામાં આવી હતી કે મુલાકાત દરમિયાન મહિલાઓ સાથેનો સંપર્ક મર્યાદિત રહે.
SETE તરફથી જણાવાયું કે મેનેજમેન્ટે આ પ્રકારની વિનંતી સ્વીકારવી જોઈતી નહોતી. આ નિવેદન બાદ ફ્રાન્સમાં કાર્યસ્થળે સમાનતા (Workplace Equality) અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા વચ્ચે સંતુલન અંગે ચર્ચા વધુ તેજ બની છે.
BAPSએ શું સ્પષ્ટતા કરી?
વિવાદ વચ્ચે BAPS સંસ્થાએ પણ સત્તાવાર નિવેદન જાહેર કરીને પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું છે. સંસ્થાના જણાવ્યા પ્રમાણે, તેમના પ્રતિનિધિમંડળની મુલાકાત અગાઉથી એફિલ ટાવરના મેનેજમેન્ટ સાથે સંકલન કરીને નક્કી કરવામાં આવી હતી.
BAPSએ જણાવ્યું કે પ્રતિનિધિમંડળની સંખ્યા મોટી હોવાથી અને અન્ય મુલાકાતીઓને કોઈ અસુવિધા ન થાય તે માટે મુલાકાતને સામાન્ય સમય શરૂ થાય તે પહેલાંના સમયગાળા સાથે સંકલિત કરવામાં આવી હતી.
સંસ્થાએ એમ પણ કહ્યું કે તેમની જાણકારી મુજબ એફિલ ટાવરમાં કોઈ વ્યક્તિને પ્રવેશવાથી રોકવામાં આવી ન હતી. આ રીતે BAPSએ સમગ્ર ઘટનામાં પોતાની ભૂમિકા અંગે સ્પષ્ટતા કરી છે અને વિવાદ અંગે ખેદ પણ વ્યક્ત કર્યો છે.
BAPS શું છે?
BAPSનું પૂરું નામ બોચાસણવાસી અક્ષર પુરુષોત્તમ સ્વામિનારાયણ સંસ્થા (Bochasanwasi Akshar Purushottam Swaminarayan Sanstha) છે.
આ એક વૈશ્વિક હિંદુ આધ્યાત્મિક અને સામાજિક સંસ્થા (Spiritual and Social Organisation) છે, જે સ્વામિનારાયણ પરંપરાના અક્ષર પુરુષોત્તમ ઉપાસના સાથે જોડાયેલી છે.
સંસ્થા ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ ઉપરાંત શિક્ષણ, યુવાનો માટેની પ્રવૃત્તિઓ, પરિવાર કલ્યાણ, સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો, સામાજિક સેવા અને માનવતાવાદી રાહત કામગીરી (Humanitarian Relief) સાથે પણ જોડાયેલી છે.
સંસ્થાની પ્રવૃત્તિઓ ભારત પૂરતી મર્યાદિત નથી. યુરોપ, ઉત્તર અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા, આફ્રિકા અને પશ્ચિમ એશિયા સહિતના અનેક દેશોમાં BAPSના મંદિરો અને કેન્દ્રો છે. અહેવાલ મુજબ સંસ્થા વિશ્વભરમાં 1,300થી વધુ પરંપરાગત હિંદુ મંદિરો અને 5,000થી વધુ કેન્દ્રો સાથે જોડાયેલી છે.
BAPSની સ્થાપના ક્યારે થઈ?
BAPSની સ્થાપના 1907માં શાસ્ત્રીજી મહારાજ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. ગુજરાતના બોચાસણ ગામમાં સ્વામિનારાયણ મંદિરની સ્થાપના સાથે સંસ્થાની ઓળખ વિકસતી ગઈ અને ત્યારથી તેને બોચાસણવાસી તરીકે ઓળખવામાં આવવા લાગી.
ધીમે ધીમે સંસ્થાનું વિસ્તરણ ગુજરાતથી ભારતના અન્ય વિસ્તારો અને ત્યારબાદ વિદેશોમાં થયું.
આજે BAPSની ઓળખ માત્ર ધાર્મિક સંસ્થા તરીકે નહીં પરંતુ વિશાળ વૈશ્વિક આધ્યાત્મિક અને સામાજિક સંગઠન (Global Spiritual Organisation) તરીકે પણ થાય છે.
BAPSના પ્રસિદ્ધ મંદિરો કયા છે?
BAPSના વિશ્વભરમાં અનેક ભવ્ય મંદિરો છે. તેમાં કેટલાક મંદિરો તેમની સ્થાપત્ય કળા અને વિશાળ પરિસર માટે ખાસ જાણીતા છે.
ગાંધીનગરનું અક્ષરધામ
ગુજરાતના ગાંધીનગરમાં આવેલું અક્ષરધામ મંદિર સંસ્થાના મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્રોમાંનું એક છે. તેનું ઉદ્ઘાટન 1992માં કરવામાં આવ્યું હતું. મંદિર પરિસરમાં ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ ઉપરાંત પ્રદર્શનો (Exhibitions), સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો અને અન્ય પ્રવૃત્તિઓ પણ યોજાય છે.
દિલ્હી અક્ષરધામ
નવી દિલ્હીમાં આવેલું સ્વામિનારાયણ અક્ષરધામ 2005માં ખુલ્લું મૂકવામાં આવ્યું હતું. વિશાળ પથ્થરની નકશીકામ, બગીચા, પ્રદર્શનો અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોને કારણે આ પરિસર દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે.
ન્યૂ જર્સી અક્ષરધામ
અમેરિકાના ન્યૂ જર્સીના રોબિન્સવિલેમાં આવેલું BAPS સ્વામિનારાયણ અક્ષરધામ પણ વિશ્વના વિશાળ હિંદુ મંદિર પરિસરોમાં ગણાય છે. આ મંદિરનું નિર્માણ લાંબા સમયગાળામાં થયું હતું અને પરંપરાગત ભારતીય સ્થાપત્ય (Traditional Indian Architecture)ને આધુનિક આયોજન સાથે જોડવામાં આવ્યું છે.
અબુ ધાબીનું હિંદુ મંદિર
BAPSનું અબુ ધાબી હિંદુ મંદિર પણ સંસ્થાની વૈશ્વિક હાજરીનું મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ છે. UAEમાં બનેલું આ મંદિર પરંપરાગત ભારતીય પથ્થરની કોતરણી અને સ્થાપત્ય માટે જાણીતું છે.
ફ્રાન્સમાં નવું BAPS મંદિર
ફ્રાન્સમાં પણ BAPS દ્વારા પરંપરાગત શૈલીનું ભવ્ય સ્વામિનારાયણ મંદિર વિકસાવવામાં આવ્યું છે. પેરિસથી આશરે 30 કિલોમીટર દૂર આવેલા બસ્સી-સેન્ટ-જ્યોર્જેસ વિસ્તારમાં મંદિર સાથે જોડાયેલી પ્રવૃત્તિઓએ ફ્રાન્સમાં ભારતીય અને હિંદુ સમુદાયની સાંસ્કૃતિક હાજરીને વધુ મજબૂત કરી છે.
એ જ મંદિરના ઉદ્ઘાટન સંબંધિત કાર્યક્રમોના સંદર્ભમાં BAPSનું પ્રતિનિધિમંડળ ફ્રાન્સમાં આવ્યું હોવાનો અહેવાલ છે.
BAPSમાં મહિલાઓને લઈને નિયમો શું છે?
હાલના વિવાદનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું BAPSની ધાર્મિક પરંપરામાં મહિલાઓ સાથેના સંપર્ક અંગેના કેટલાક નિયમો છે. BAPSના સાધુઓ અને સ્વામીઓ માટે બ્રહ્મચર્ય (Celibacy)ના કડક નિયમોનું પાલન કરવાની પરંપરા છે. આ ધાર્મિક આચારસંહિતાના ભાગરૂપે કેટલાક સાધુઓ મહિલાઓ સાથે સીધો સંપર્ક ટાળે છે.
આ નિયમો ખાસ કરીને સંસ્થાના સાધુ જીવન સાથે સંબંધિત છે. જોકે, ફ્રાન્સમાં એફિલ ટાવર જેવી જાહેર અને આંતરરાષ્ટ્રીય જગ્યાએ આ પ્રકારની વ્યવસ્થા લાગુ કરવાના પ્રયાસને કારણે જ હાલનો વિવાદ ઊભો થયો છે.
અહીં મુખ્ય ચર્ચાનો મુદ્દો એ છે કે કોઈ ધાર્મિક સમુદાય પોતાની ધાર્મિક માન્યતાઓનું પાલન કરી શકે છે, પરંતુ જાહેર કાર્યસ્થળ પર કર્મચારીઓ સાથે સમાન વ્યવહાર અને ભેદભાવ ન થાય તે અંગેના નિયમોનું પણ પાલન જરૂરી છે.
BAPS સાથે અગાઉ પણ આવા વિવાદો થયા છે?
BAPSનો આ પ્રકારનો વિવાદ પહેલીવાર સામે આવ્યો નથી. અગાઉ પણ વિવિધ દેશો અને સંસ્થાઓમાં મહિલાઓ સાથેના વ્યવહારને લઈને ચર્ચાઓ થઈ ચૂકી છે.
2015નું કેરળ પુસ્તક વિમોચન વિવાદ
2015માં એપીજે અબ્દુલ કલામની પુસ્તક ‘ટ્રાન્સેન્ડન્સ’ના મલયાલમ અનુવાદના વિમોચન કાર્યક્રમને લઈને વિવાદ થયો હતો. અહેવાલ મુજબ, અનુવાદક શ્રીદેવી કાર્થાને મંચ પર બેસવા અંગે વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. કાર્યક્રમમાં BAPSના સ્વામી મહારાજના આશ્રમના પ્રતિનિધિઓ હાજર રહેવાના હોવાથી આ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હોવાની ચર્ચા થઈ હતી.
આ ઘટનાને લઈને મહિલાઓ સાથેના વ્યવહાર અંગે સવાલો ઉઠ્યા હતા.
2024નો કોલકાતા વિવાદ
2024માં કોલકાતામાં ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સના એક કાર્યક્રમ દરમિયાન BAPSના સંત સ્વામી જ્ઞાનવત્સલના ભાષણ પહેલાં આગળ બેઠેલી કેટલીક મહિલા સભ્યો અને યુવતીઓને પાછળ જવા માટે કહેવામાં આવ્યું હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. આ ઘટનાને લઈને પણ સોશિયલ મીડિયા અને જાહેર ક્ષેત્રમાં ચર્ચા થઈ હતી.
2021નો ન્યૂ જર્સી વિવાદ
અમેરિકાના ન્યૂ જર્સીમાં BAPS મંદિરના નિર્માણ સાથે જોડાયેલા કેટલાક ભારતીય કામદારો અંગે પણ 2021માં કાનૂની વિવાદ થયો હતો. મંદિરના નિર્માણમાં કામ કરનારા કેટલાક કામદારો, ખાસ કરીને દલિત સમુદાય સાથે જોડાયેલા લોકોના વેતન, કામના કલાકો અને કામની પરિસ્થિતિને લઈને અમેરિકામાં કેસ દાખલ થયો હતો.
BAPSએ તે સમયે આ આરોપોને નકારી કાઢ્યા હતા અને કામદારોને કુશળ કારીગરો ગણાવ્યા હતા. આ મામલો પણ લાંબા સમય સુધી ચર્ચામાં રહ્યો હતો.
ફ્રાન્સના વિવાદથી શું સવાલ ઊભા થયા?
એફિલ ટાવરની ઘટનાએ માત્ર BAPS અથવા ફ્રાન્સના પ્રવાસન ક્ષેત્ર સુધી મર્યાદિત ચર્ચા ઊભી કરી નથી. આ ઘટનાએ ધાર્મિક સ્વતંત્રતા (Religious Freedom), કાર્યસ્થળે સમાનતા (Equality), મહિલાઓના અધિકારો (Women's Rights) અને જાહેર સંસ્થાઓના નિયમો અંગે પણ ચર્ચા શરૂ કરી છે.
એક તરફ ધાર્મિક સંસ્થાઓને તેમની પરંપરા અને માન્યતાઓ અનુસાર ધાર્મિક આચરણ કરવાની સ્વતંત્રતા હોવી જોઈએ તેવો મત છે. બીજી તરફ જાહેર સ્થળે કામ કરતા કર્મચારીઓ સાથે ભેદભાવ ન થાય તેવા કાયદાકીય અને વ્યવસાયિક ધોરણોનું પાલન પણ મહત્વનું છે.
એફિલ ટાવરનું સંચાલન કરતી કંપનીએ પોતે મહિલાઓને તેમની નિયમિત ફરજ પરથી હટાવવાનો નિર્ણય યોગ્ય નહોતો હોવાનું સ્વીકાર્યું છે. તેથી આ સમગ્ર મામલામાં હવે ભવિષ્યમાં આવી સ્થિતિ ન સર્જાય તે માટે મેનેજમેન્ટ કયા પગલાં લે છે તે પણ મહત્વનું બનશે.
હાલ સમગ્ર મામલો ક્યાં પહોંચ્યો છે?
હાલમાં એફિલ ટાવરની ઘટના અંગે BAPS અને મેનેજમેન્ટ બંને તરફથી પોતપોતાની સ્પષ્ટતા સામે આવી છે. કર્મચારીઓની હડતાળ બાદ ફ્રાન્સમાં આ મુદ્દો રાજકીય અને સામાજિક ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
મુખ્ય મુદ્દો હવે એ છે કે ભવિષ્યમાં કોઈ પણ ધાર્મિક પ્રતિનિધિમંડળને વિશેષ વ્યવસ્થા આપતી વખતે જાહેર કાર્યસ્થળના કર્મચારીઓના અધિકારો અને સમાનતાના સિદ્ધાંતો સાથે કેવી રીતે સંતુલન જાળવવામાં આવશે.
BAPS વિશ્વભરમાં મોટા પાયે ધાર્મિક અને સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ કરતી સંસ્થા છે. બીજી તરફ એફિલ ટાવર ફ્રાન્સની વૈશ્વિક ઓળખ સાથે જોડાયેલું સ્મારક છે. તેથી બંને સાથે જોડાયેલી આ ઘટનાએ સામાન્ય વિવાદ કરતાં ઘણું વધારે ધ્યાન ખેંચ્યું છે.
હાલ ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે એટલું સ્પષ્ટ છે કે BAPSના પ્રતિનિધિમંડળની મુલાકાત દરમિયાન મહિલા કર્મચારીઓને તેમની નિયમિત ફરજમાંથી દૂર કરવાની વ્યવસ્થાને લઈને કર્મચારીઓમાં ભારે અસંતોષ થયો હતો અને તેના પરિણામે એફિલ ટાવર બંધ કરવાની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. જોકે, સમગ્ર ઘટનામાં કોની કઈ જવાબદારી હતી અને ભવિષ્યમાં આવા બનાવો અટકાવવા માટે શું પગલાં લેવાશે તે અંગેની વધુ વિગતો સામે આવવાની બાકી છે.
