ભારત સાથે બ્રહ્મોસની ડીલ, અને પાકિસ્તાન સાથે JF-17ની, શું રણનીતિ છે ઇન્ડોનેશિયાની?
છેલ્લું અપડેટ : 17 Jan 2026
તાજેતરના દિવસોમાં, મુસ્લિમ દેશોમાં પાકિસ્તાનના JF-17 થંડર ફાઇટર જેટની માંગ ઝડપથી વધી રહી છે. આ જેટ પાકિસ્તાન અને ચીન દ્વારા સંયુક્ત રીતે વિકસાવવામાં આવ્યું છે. લિબિયા સાથે $4 બિલિયનનો સોદો, સુદાન સાથે $1.5 બિલિયનનો કરાર અને સાઉદી અરેબિયા સાથે $4 બિલિયનનો કરાર ચાલી રહ્યો છે.
બાંગ્લાદેશ, અઝરબૈજાન અને ઇન્ડોનેશિયા જેવા દેશો પણ રસ દાખવી રહ્યા છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે આટલી ઝડપથી કેમ? નિષ્ણાતો માને છે કે અમેરિકાનો પ્રભાવ ઓછો થઈ રહ્યો છે, અને આ તેનું પરિણામ છે.
JF-17 જેટ કેમ વેચાઈ રહ્યું છે?
JF-17 થંડર એક બહુ-ભૂમિકા ધરાવતું ફાઇટર જેટ છે જે પાકિસ્તાનના પાકિસ્તાન એરોનોટિકલ કોમ્પ્લેક્સ (PAC) અને ચીનના ચેંગડુ એરક્રાફ્ટ ઇન્ડસ્ટ્રી ગ્રુપ દ્વારા સંયુક્ત રીતે વિકસાવવામાં આવ્યું છે. આ જેટ સસ્તું, જાળવણીમાં સરળ અને આધુનિક શસ્ત્રોથી સજ્જ છે. પાકિસ્તાન તેને "મુસ્લિમ વિશ્વ"ના અડધા ભાગને વેચવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
લિબિયા સોદો: $4 બિલિયનમાં JF-17 જેટ ખરીદવાનો કરાર.
સુદાન સોદો: $1.5 બિલિયનનો સોદો.
સાઉદી અરેબિયા વાતચીત કરે છે: $4 બિલિયનનો સંભવિત સોદો.
રસ ધરાવતા અન્ય દેશો: બાંગ્લાદેશ, અઝરબૈજાન અને ઇન્ડોનેશિયા પણ JF-17 ખરીદવાનું વિચારી રહ્યા છે.
આ ડીલ પાકિસ્તાનના અર્થતંત્ર માટે ફાયદાકારક છે અને ચીનની શસ્ત્ર નિકાસ વ્યૂહરચનાને મજબૂત બનાવે છે.
અમેરિકાનો પ્રભાવ કેમ ઓછો થઈ રહ્યો છે?
નિષ્ણાતોના મતે, આ ડીલ અમેરિકાના ઘટતા પ્રભાવને પ્રતિબિંબિત કરે છે. પહેલાં, સાઉદી અરેબિયા અને અન્ય ગલ્ફ દેશો અમેરિકન સુરક્ષા વ્યવસ્થા પર આધાર રાખતા હતા, પરંતુ હવે તેઓ વિકલ્પો શોધી રહ્યા છે. ચીની જેટ, પાકિસ્તાની ઉત્પાદન લાઇન અને વૈકલ્પિક શસ્ત્રો સપ્લાય ચેઇન અમેરિકાના દબાણ બિંદુઓને ઘટાડે છે.
જો અમેરિકા કડક પગલાં લે છે, તો આ દેશો ચીન અને પાકિસ્તાન તરફ વધુ ઝુકાવ કરી શકે છે. આ જ કારણ છે કે અમેરિકા સંયમ રાખી રહ્યું છે અને રાજદ્વારી પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. એક ઉદાહરણ ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રનો ઈરાન પર હુમલો ન કરવાનો નિર્ણય છે, જેમાં ગલ્ફ દેશોના દબાણને ફળ મળ્યું. આ પૂર્વ અને પશ્ચિમ વચ્ચે પ્રાદેશિક પ્રભાવ માટેની લડાઈનો એક ભાગ છે.
ઇન્ડોનેશિયન કેસ: JF-17 અને બ્રહ્મોસ ડીલમાં રસ
ભારતની સૌથી મોટી ચિંતા ઇન્ડોનેશિયા છે. ઇન્ડોનેશિયા ભારત સાથે $450 મિલિયનના બ્રહ્મોસ મિસાઇલ સોદાના અંતિમ તબક્કામાં છે, પરંતુ તે પાકિસ્તાન પાસેથી JF-17 જેટ ખરીદવાનું પણ વિચારી રહ્યું છે.
ગયા અઠવાડિયે, ઇન્ડોનેશિયાના સંરક્ષણ પ્રધાન સજાફરી સજામસુદ્દીન અને પાકિસ્તાની વાયુસેનાના વડા એર ચીફ માર્શલ ઝહીર અહમદ બાબર સિદ્ધુ વચ્ચે ઇસ્લામાબાદમાં એક બેઠક થઈ હતી. પાકિસ્તાને 40 JF-17 જેટ ઓફર કર્યા હતા. ઇન્ડોનેશિયા પાકિસ્તાની લડાયક ડ્રોન ખરીદવાનું પણ વિચારી રહ્યું છે.
દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં ચીનના વધતા પ્રભાવ સામે ભારત ઇન્ડોનેશિયાને મુખ્ય ભાગીદાર માને છે. તેથી, પાકિસ્તાન અને ચીનના પ્લેટફોર્મની ખરીદી ભારત માટે ચિંતાનો વિષય છે. આ દ્વિપક્ષીય વિશ્વાસને નબળી પાડી શકે છે અને પ્રાદેશિક સુરક્ષાને જટિલ બનાવી શકે છે.
બાંગ્લાદેશ પણ JF-17 માટે પાકિસ્તાન સાથે વાટાઘાટો કરી રહ્યું છે, જે આ ક્ષેત્રમાં પાકિસ્તાનની વધતી જતી પહોંચને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
બ્રહ્મોસ મિસાઇલ શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?
બ્રહ્મોસ એ ભારત અને રશિયા દ્વારા સંયુક્ત રીતે વિકસિત સુપરસોનિક ક્રુઝ મિસાઇલ છે. તેની રેન્જ 300 કિમી છે અને તેની ગતિ મેક 3 થી વધુ છે. તે રેમજેટ એન્જિન દ્વારા સંચાલિત છે. તે ફાયર-એન્ડ-ફોર્ગેટ સિસ્ટમ છે, જેનો અર્થ છે કે તે લોન્ચ થયા પછી આપમેળે લક્ષ્યને હિટ કરે છે.
ગયા વર્ષે મે મહિનામાં ભારત-પાકિસ્તાન તણાવ દરમિયાન બ્રહ્મોસે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. ઓપરેશન સિંદૂરમાં, ભારતીય વાયુસેનાએ Su-30MKI જેટથી 15 બ્રહ્મોસ મિસાઇલો છોડ્યા હતા. આ મિસાઇલોએ પાકિસ્તાનના 12 મુખ્ય એરબેઝ (જેમ કે ચકલાલા, રફીકી અને સરગોધા) માંથી 11 ને નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. રડાર, કમાન્ડ સેન્ટર, દારૂગોળો ડેપો અને રનવે નાશ પામ્યા હતા. પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન શાહબાઝ શરીફે સ્વીકાર્યું કે હુમલો અણધાર્યો હતો.
આ મિસાઇલ ભારતની આક્રમક વ્યૂહરચનામાં ગેમ-ચેન્જર છે. ઇન્ડોનેશિયા તેના દરિયાઈ સંરક્ષણને મજબૂત બનાવવા માટે તેને ખરીદવા માંગે છે, ખાસ કરીને નટુના સમુદ્રમાં. ફિલિપાઇન્સે 2022 માં બ્રહ્મોસ $375 મિલિયનમાં ખરીદ્યું હતું, જેનાથી દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં તેની સ્થિતિ મજબૂત થઈ.
ભારતની ચિંતાઓ અને આગળ શું?
ભારતીય સંરક્ષણ નિષ્ણાતો માને છે કે JF-17 પર ઇન્ડોનેશિયાનો વિચાર બ્રહ્મોસ સોદા અંગે ખોટા સંકેતો મોકલે છે. આ ભાગીદારીને અસર કરી શકે છે. નવેમ્બર 2023માં ભારત-ઇન્ડોનેશિયા સંરક્ષણ પ્રધાનોની બેઠકમાં બ્રહ્મોસ પર પ્રગતિ થઈ હતી. આ ડીલ લગભગ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે, ફક્ત રશિયન મંજૂરી બાકી છે (રશિયા બ્રહ્મોસમાં 49.5% હિસ્સો ધરાવે છે).
ઇન્ડોનેશિયાના રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવો સુબિયાન્ટોએ 2025માં પ્રજાસત્તાક દિવસ માટે ભારતની મુલાકાત લીધી હતી, અને ત્યાં બ્રહ્મોસ પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. ઇન્ડોનેશિયા માને છે કે બ્રહ્મોસ તેના સૈન્યને આધુનિક બનાવવામાં મદદ કરશે.
પરંતુ JF-17 ખરીદી ભારતને ચિંતામાં મૂકી રહી છે. શું ઇન્ડોનેશિયા બ્રહ્મોસ સોદામાંથી બહાર નીકળશે? કે પછી બંને સોદા એકસાથે ચાલશે? સમય કહેશે. એકંદરે, આ વૈશ્વિક શસ્ત્ર બજારમાં બદલાતા સંતુલનને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જ્યાં ચીન અને પાકિસ્તાન નવા વિકલ્પો ઓફર કરી રહ્યા છે. અમેરિકાનો એકાધિકાર તૂટી રહ્યો છે.