કેવી રીતે મળે છે શાંતિનો નોબેલ? રેસમાં ISSથી ટ્રમ્પ સુધી, જાણો કોણ છે દાવેદારોની રેસમાં
છેલ્લું અપડેટ : 04 Oct 2026
વિશ્વના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કારોમાં સામેલ નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર (Nobel Peace Prize)ની જાહેરાતને હવે ગણતરીના દિવસો બાકી છે. 2026ના પુરસ્કાર માટે કુલ 287 નામોનું નામાંકન (Nominations) થયું છે. જોકે નોબેલ સમિતિ (Nobel Committee) સામાન્ય રીતે તમામ નામોની સંપૂર્ણ યાદી જાહેર કરતી નથી. તેથી હાલમાં ચર્ચામાં આવેલા નામો નિષ્ણાતોના વિશ્લેષણ અને ઉપલબ્ધ માહિતી પર આધારિત છે.
આ વખતે ખાસ વાત એ છે કે સંભવિત દાવેદારોમાં માત્ર રાષ્ટ્રપ્રમુખો કે રાજકીય નેતાઓ જ નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ મથક (International Space Station-ISS), માનવાધિકાર કાર્યકરો, યુદ્ધગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં રાહત કામગીરી કરતી સંસ્થાઓ, આંતરરાષ્ટ્રીય અદાલતો અને પત્રકારોની સુરક્ષા માટે કામ કરતી સંસ્થાઓના નામ પણ ચર્ચામાં છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ (Donald Trump), કેનેડાના વડાપ્રધાન માર્ક કાર્ની (Mark Carney) અને પોપ લિયો (Pope Leo) જેવા જાણીતા નામો પણ સંભવિત દાવેદારોમાં ગણાઈ રહ્યા છે.
નોર્વેજિયન નોબેલ સમિતિ 9 ઓક્ટોબરે ઓસ્લો ખાતે વિજેતાની જાહેરાત કરશે. આ વખતે વિશ્વભરની નજર એ વાત પર છે કે યુદ્ધ અને વધતા આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવ વચ્ચે શાંતિનો નોબેલ કોના નામે જાય છે.
2026માં કુલ કેટલા નામ આવ્યા?
2026ના નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર માટે કુલ 287 નામાંકન મળ્યા છે. આમાંથી કેટલાક નામાંકન સંસ્થાઓ (Organizations)ના છે. જોકે નોબેલ પુરસ્કાર માટે નામાંકિત થયેલા તમામ નામ જાહેર કરવામાં આવતા નથી.
નામાંકન કરનાર વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓની ઓળખ પણ લાંબા સમય સુધી ગુપ્ત રાખવાની વ્યવસ્થા છે. તેથી મીડિયા અને નિષ્ણાતો જે નામોની ચર્ચા કરે છે તે ઉપલબ્ધ સંકેતો, જાહેર નામાંકન અને વિશ્લેષણના આધારે હોય છે. અંતિમ નિર્ણય નોર્વેજિયન નોબેલ સમિતિ જ લે છે.
સામાન્ય રીતે શાંતિ પુરસ્કાર એવા વ્યક્તિ અથવા સંસ્થાને આપવામાં આવે છે, જેણે યુદ્ધ અને સંઘર્ષ ઘટાડવા, દેશો વચ્ચે સહકાર વધારવા, માનવાધિકારનું રક્ષણ કરવા અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ માટે લાંબા ગાળે નોંધપાત્ર કામ કર્યું હોય.
આ વખતે International Space Station કેમ ચર્ચામાં છે?
2026ના સંભવિત નામાંકનમાં સૌથી રસપ્રદ નામોમાંથી એક છે International Space Station (ISS). પીસ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓસ્લો (PRIO)ના કાર્યકારી નિર્દેશક હાકોન ગેરલૉવએ ISSને સંભવિત ઉમેદવાર તરીકે ગણાવ્યું છે.
ISS માત્ર અવકાશમાં રહેલું વૈજ્ઞાનિક મથક નથી. તે અલગ-અલગ દેશો વચ્ચેના લાંબા ગાળાના સહકારનું પ્રતીક પણ છે. અમેરિકા અને રશિયા જેવા ભૌગોલિક અને રાજકીય રીતે એકબીજાથી દૂર રહેલા દેશોએ પણ ISS પર વૈજ્ઞાનિક સંશોધન માટે વર્ષો સુધી સાથે કામ કર્યું છે.
પૃથ્વી પર બંને દેશો વચ્ચે તણાવ વધતો રહ્યો હોવા છતાં અવકાશ મથક પર વૈજ્ઞાનિક સહકાર ચાલુ રહ્યો. આ કારણે ISSને આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર અને શાંતિપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક ભાગીદારીના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
અવકાશમાં સહકારની શરૂઆત ક્યાંથી થઈ?
ISSની પાછળનો વિચાર અચાનક ઉભો થયો નહોતો. લગભગ છ દાયકા પહેલાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (United Nations)ના માધ્યમથી બાહ્ય અવકાશ અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો બનાવવામાં આવ્યા હતા. તેને Outer Space Treaty તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ સંધિનો મુખ્ય હેતુ અવકાશનો ઉપયોગ દેશો વચ્ચેના સંઘર્ષનું કારણ ન બને અને ત્યાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્વીકાર્ય નિયમો જળવાઈ રહે તે હતો. આ પ્રકારના સહકારના આધારે આગળ જતાં ISS જેવી સંયુક્ત વૈજ્ઞાનિક યોજનાઓ શક્ય બની.
છેલ્લા 25 વર્ષથી વધુ સમયથી ISS વિવિધ દેશોના અવકાશયાત્રીઓ અને વૈજ્ઞાનિકો માટે સંયુક્ત પ્લેટફોર્મ રહ્યું છે. પૃથ્વી પર રાજકીય સંબંધોમાં તણાવ હોવા છતાં વૈજ્ઞાનિક સહકાર જાળવી રાખવો તેની સૌથી મોટી વિશેષતાઓમાંની એક છે.
જોકે ISSનું અસ્તિત્વ કાયમી નથી. તેને 2030ના દાયકાની શરૂઆતમાં સેવામાંથી દૂર કરવાની યોજના છે. બીજી તરફ ખાનગી કંપનીઓ અવકાશ ક્ષેત્રમાં ઝડપથી પ્રવેશી રહી છે અને અવકાશના સૈન્ય ઉપયોગ અંગે પણ ચિંતાઓ વધી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં ISSને સન્માન આપવું ભવિષ્યમાં શાંતિપૂર્ણ અવકાશ સહકાર માટે મહત્વપૂર્ણ સંદેશ બની શકે છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પને નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર મળશે?
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું નામ પણ આ વખતે સૌથી વધુ ચર્ચામાં રહેલા નામોમાં સામેલ છે. ટ્રમ્પ અનેક વખત નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર મેળવવાની પોતાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી ચૂક્યા છે.
કંબોડિયા, ઈઝરાયેલ અને પાકિસ્તાનના નેતાઓ તરફથી તેમના નામાંકનની વાત સામે આવી છે. જોકે PRIOના નિષ્ણાત હાકોન ગેરલૉવના વિશ્લેષણ મુજબ ટ્રમ્પને પુરસ્કાર મળવાની સંભાવના ઓછી માનવામાં આવી રહી છે.
આ વખતે ટ્રમ્પના નામ સાથે ઈરાન સાથેનો યુદ્ધસંબંધિત સંઘર્ષ પણ જોડાયેલો છે. તેથી તેમના નામાંકનને લઈને ચર્ચા વધુ જટિલ બની છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે શાંતિ પુરસ્કાર આપતી વખતે વર્તમાન આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિ અને કોઈ નેતાની શાંતિ પ્રક્રિયામાં વાસ્તવિક ભૂમિકાને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે.
મારિયા મચાડો પછી ટ્રમ્પને મળ્યો હતો ગોલ્ડ મેડલ
ગત વર્ષે વેનેઝુએલાની મારિયા કોરીના મચાડોને નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર મળ્યો હતો. બાદમાં તેમણે પોતાનો ગોલ્ડ મેડલ ટ્રમ્પને આપી દીધો હતો.
આ ઘટનાએ પણ આ વર્ષની ચર્ચામાં એક અલગ મુદ્દો ઉભો કર્યો છે. જો કોઈ નોબેલ વિજેતા કોઈ શક્તિશાળી રાજકીય નેતાના દબાણ અથવા પ્રભાવ હેઠળ આવે તો તેની અસર પુરસ્કારની પ્રતિષ્ઠા પર કેવી રીતે પડી શકે, તે અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે.
માર્ક કાર્નીનું નામ પણ ચર્ચામાં
કેનેડાના વડાપ્રધાન માર્ક કાર્ની (Mark Carney)નું નામ પણ સંભવિત ઉમેદવારોમાં સામેલ છે. ખાસ કરીને ટ્રમ્પની ટેરિફ નીતિ (Tariff Policy) સામે કેનેડાએ અપનાવેલા વલણ અને કાર્નીની આંતરરાષ્ટ્રીય સક્રિયતાને કારણે તેમનું નામ ચર્ચામાં આવ્યું છે.
તેમની નીતિઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પરના વલણને કેટલાક નિષ્ણાતો બહુપક્ષીય સહકાર (Multilateral Cooperation)ના સમર્થન સાથે જોડે છે.
યુનિવર્સિટી ઓફ ટોરોન્ટોના પ્રોફેસર એમેરિટસ નેલ્સન વાઈઝમેનના મતે જો કાર્નીને નોબેલ મળે તો અમેરિકા અને કેનેડા વચ્ચેના સંબંધો પર પણ તેની અસર થઈ શકે છે. બંને દેશો વચ્ચે પહેલેથી જ વેપાર અને ટેરિફ મુદ્દે તણાવ જોવા મળ્યો છે.
પોપ લિયોનું નામ કેમ ચર્ચામાં આવ્યું?
પોપ લિયો (Pope Leo) પણ આ વખતે સંભવિત નામોમાં સામેલ છે. તેઓ અમેરિકામાં જન્મેલા પ્રથમ પોપ છે અને યુદ્ધ, શાંતિ અને માનવતાવાદી મુદ્દાઓ પર સતત પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરતા આવ્યા છે.
ઈરાન સંઘર્ષ દરમિયાન અમેરિકાની નીતિ અંગે તેમણે ટીકા કરી હતી. તેના કારણે ટ્રમ્પ સાથે તેમના મતભેદ પણ ચર્ચામાં આવ્યા હતા.
પોપ લિયોએ યુદ્ધના બદલે સંવાદ (Dialogue) અને શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ પર ભાર મૂક્યો છે. સાથે જ તેમણે પ્રવાસીઓના અધિકારો, માનવતાવાદી પ્રશ્નો અને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) જેવા મુદ્દાઓ પર પણ પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા છે.
કેટલાક નિષ્ણાતો તેમને માત્ર ધાર્મિક નેતા નહીં પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે અસર પાડતા જાહેર નેતા તરીકે પણ જોવે છે.
ફ્રાંસેસ્કા અલ્બાનીઝનું નામ પણ રેસમાં
સંયુક્ત રાષ્ટ્રની ઓક્યુપાઈડ પેલેસ્ટિનિયન ટેરિટરીઝ (Occupied Palestinian Territories) માટેની વિશેષ રિપોર્ટર ફ્રાંસેસ્કા અલ્બાનીઝનું નામ પણ સંભવિત દાવેદારોમાં છે.
તેમણે ગાઝામાં ઈઝરાયેલના યુદ્ધ અને વેસ્ટ બેંકમાં ઈઝરાયેલના કબજા અંગે ટીકા કરી છે. આ વલણને કારણે તેમને અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ તરફથી પણ વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો છે.
તેમનું નામ ખાસ કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા (International Law) અને માનવાધિકારના મુદ્દાઓ સાથે જોડાય છે. તેથી આ વર્ષની નોબેલ ચર્ચામાં તેમનું નામ મહત્વનું માનવામાં આવે છે.
ICJ અને ICCને પણ મળી શકે છે સન્માન?
આ વખતે આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યાય અદાલત (International Court of Justice-ICJ) અને આંતરરાષ્ટ્રીય ફોજદારી અદાલત (International Criminal Court-ICC) જેવા સંસ્થાકીય નામો પણ ચર્ચામાં છે.
ICJની સ્થાપના 1945માં સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ચાર્ટર હેઠળ થઈ હતી. તેનું કામ દેશો વચ્ચેના કાનૂની વિવાદોનો નિકાલ કરવો અને વિવિધ કાનૂની પ્રશ્નો અંગે સલાહ આપવાનું છે.
ICJએ જાન્યુઆરી 2024માં ઈઝરાયેલને ગાઝામાં નરસંહાર રોકવા માટે જરૂરી પગલાં લેવા અંગે આદેશ આપ્યો હતો. માર્ચ 2022માં તેણે રશિયાને યુક્રેનમાં સૈન્ય કાર્યવાહી રોકવા માટે કહ્યું હતું.
બીજી તરફ ICCની સ્થાપના 2002માં Rome Statute હેઠળ થઈ હતી. તે વ્યક્તિગત સ્તરે નરસંહાર (Genocide), યુદ્ધ અપરાધ (War Crimes) અને અન્ય ગંભીર આંતરરાષ્ટ્રીય ગુનાઓ અંગે જવાબદારી નક્કી કરે છે.
રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન અને ઈઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂ વિરુદ્ધ ધરપકડ વોરંટ જારી કરવાને કારણે પણ ICC આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં ચર્ચામાં રહ્યું છે.
યુક્રેનના બાળકો માટે કામ કરનાર માયકોલા કુલેબા
PRIOની ચર્ચામાં યુક્રેનના કાર્યકર માયકોલા કુલેબા (Mykola Kuleba)નું નામ પણ છે. તેમણે 2014માં Save Ukraine નામની સંસ્થા સ્થાપી હતી.
તેમનું કામ યુદ્ધ દરમિયાન વિસ્થાપિત પરિવારોની મદદ અને રશિયા દ્વારા કથિત રીતે લઈ જવાયેલા યુક્રેનિયન બાળકોને પરત લાવવાના પ્રયાસો સાથે જોડાયેલું છે.
આ મુદ્દો રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ દરમિયાન આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર ચર્ચાનો મહત્વનો ભાગ રહ્યો છે.
Save the Children પણ સંભવિત દાવેદાર
બાળકો માટે કામ કરતી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા Save the Childrenનું નામ પણ ચર્ચામાં છે. સંઘર્ષગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં બાળકો સામે થતા ગંભીર માનવાધિકાર ઉલ્લંઘનોને અટકાવવા અને અસરગ્રસ્ત બાળકોને મદદ કરવા સંસ્થા કાર્યરત છે.
યુદ્ધગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં બાળકો સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત વર્ગોમાં આવે છે. તેથી બાળકોના રક્ષણ અને માનવતાવાદી સહાયના ક્ષેત્રમાં લાંબા સમયથી થઈ રહેલા કામને ધ્યાનમાં રાખીને આવી સંસ્થાઓના નામ નોબેલ ચર્ચામાં આવે છે.
સુદાનની Emergency Response Roomsની ભૂમિકા
સુદાનમાં 2023થી ચાલી રહેલા સંઘર્ષ વચ્ચે સ્થાનિક નાગરિકોએ Emergency Response Rooms ઉભી કરી છે. આ નેટવર્ક માત્ર રાહત સામગ્રી પહોંચાડવાનું કામ નથી કરતું, પરંતુ સામુદાયિક રસોડાં ચલાવવાથી લઈને લોકોને સુરક્ષિત સ્થળે પહોંચાડવા અને તબીબી સહાય પૂરી પાડવા સુધીનું કામ કરે છે.
સુદાનમાં મોટા પ્રમાણમાં લોકો વિસ્થાપિત થયા છે અને માનવતાવાદી સહાયની જરૂરિયાત સતત વધી રહી છે. આવા સમયમાં સ્થાનિક સ્વયંસેવકો દ્વારા કરવામાં આવતી કામગીરી મહત્વપૂર્ણ બની છે.
પરંતુ રાહત કાર્ય કરનારા લોકો પોતે પણ હિંસા અને અસુરક્ષાના જોખમમાં કામ કરી રહ્યા છે. તેમ છતાં તેઓ સંઘર્ષ વચ્ચે સામાન્ય લોકો સુધી મદદ પહોંચાડવાનું કામ ચાલુ રાખે છે.
પત્રકારોની સુરક્ષા માટે કામ કરતી CPJ
Committee to Protect Journalists (CPJ)નું નામ પણ સંભવિત નામાંકનમાં છે. અમેરિકામાં સ્થિત આ સંસ્થા યુદ્ધ અને સંઘર્ષગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં પત્રકારોની સુરક્ષા માટે કામ કરે છે.
તે પત્રકારોની હત્યા, હુમલા અને દમન અંગે માહિતી એકત્રિત કરે છે તથા સ્વતંત્ર પત્રકારત્વ અને મીડિયા કર્મચારીઓની સુરક્ષા માટે અવાજ ઉઠાવે છે.
વિશ્વના અનેક સંઘર્ષગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં પત્રકારો માટે જોખમ વધ્યું છે. ગાઝા ઉપરાંત રશિયા, મેક્સિકો, મ્યાનમાર અને અફઘાનિસ્તાન જેવા દેશોમાં પણ પત્રકારોને હિંસા અને દમનનો સામનો કરવો પડ્યો છે.
મહિલાઓના નામ પર પણ નજર
નોબેલ શાંતિ પુરસ્કારના 125 વર્ષના ઇતિહાસમાં 112 વ્યક્તિગત વિજેતાઓમાંથી માત્ર 20 મહિલાઓ રહી છે. જોકે છેલ્લા 15 વર્ષમાં મહિલાઓની હાજરી અગાઉની સરખામણીમાં વધી છે.
આ વખતે પણ મહિલાઓના નામ પર ખાસ નજર છે. સંભવિત નામોમાં ગાઝામાં કામ કરનાર સર્જન સારા અલ-સક્કા અને રશિયન વિપક્ષી નેતા એલેક્સી નવલનીની પત્ની યુલિયા નવલનાયા જેવા નામોની ચર્ચા છે.
યુદ્ધ અને સંઘર્ષ વચ્ચે થશે નિર્ણય
2026નો નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર એવા સમયે આપવામાં આવી રહ્યો છે જ્યારે વિશ્વના અનેક વિસ્તારોમાં ગંભીર સંઘર્ષ ચાલી રહ્યા છે. સુદાન, યુક્રેન, યમન, ઈરાન અને મધ્ય પૂર્વના અનેક વિસ્તારોમાં તણાવ અને યુદ્ધની સ્થિતિ છે.
આ સંજોગોમાં નોબેલ સમિતિ માટે આ વર્ષનો નિર્ણય માત્ર વ્યક્તિ અથવા સંસ્થાને પુરસ્કાર આપવાનો નિર્ણય નહીં પરંતુ વિશ્વને એક સંદેશ આપવાની તક તરીકે પણ જોવામાં આવી શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો, માનવાધિકાર, લોકશાહી, વૈશ્વિક સહકાર અને યુદ્ધગ્રસ્ત લોકો માટે માનવતાવાદી મદદ જેવા મુદ્દાઓ આ વખતે કેન્દ્રમાં રહી શકે છે.
ક્યારે થશે નોબેલ પુરસ્કારોની જાહેરાત?
2026ના નોબેલ પુરસ્કારોની જાહેરાત 5 ઓક્ટોબરથી શરૂ થશે. 5 ઓક્ટોબરે મેડિસિન (Medicine), 6 ઓક્ટોબરે ફિઝિક્સ (Physics), 7 ઓક્ટોબરે કેમિસ્ટ્રી (Chemistry), 8 ઓક્ટોબરે સાહિત્ય (Literature), 9 ઓક્ટોબરે શાંતિ (Peace) અને 12 ઓક્ટોબરે અર્થશાસ્ત્ર (Economics)ના પુરસ્કારની જાહેરાત થશે.
નોબેલ શાંતિ પુરસ્કારની જાહેરાત 9 ઓક્ટોબરે ઓસ્લો ખાતે કરવામાં આવશે. આ વખતે કુલ 287 નામાંકનોમાંથી અંતે કોને સન્માન મળે છે તે જાણવા માટે દુનિયાભરની નજર નોર્વેજિયન નોબેલ સમિતિના નિર્ણય પર ટકેલી છે.
એક તરફ ટ્રમ્પ જેવા શક્તિશાળી રાજકીય નેતાઓનું નામ છે, તો બીજી તરફ ISS, માનવાધિકાર કાર્યકરો, આંતરરાષ્ટ્રીય અદાલતો અને યુદ્ધગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં સામાન્ય લોકો માટે કામ કરતી સંસ્થાઓ પણ ચર્ચામાં છે. તેથી 2026નો નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર માત્ર વિજેતાના નામને કારણે નહીં, પરંતુ કયા પ્રકારના શાંતિ પ્રયાસને વિશ્વ સમક્ષ સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંદેશ તરીકે પસંદ કરવામાં આવે છે તેના કારણે પણ ખાસ બની શકે છે.